Press "Enter" to skip to content

Szare Siostry z Marienstraβe 11 (1866-1945)

Wzmianki o istnieniu na terenie Świebodzic domu zakonnego sióstr Elżbietanek podawała ówczesna niemiecka kronika miejska wydana drukiem w Świebodzicach w 1937 r. Odświeżone były po wielu latach przez autorów monografii miasta wydanej w 2001 r., jak również autorów tłumaczeń oryginalnego tekstu kroniki publikowanych z kolei na łamach miesięcznika Świebodzice. Dzieje miasta (w nr 10 z października 2002 r.).

Pozostała kwestia doprecyzowania pewnego istotnego szczegółu mającego związek z nazwą zgromadzenia. Otóż autorzy powojenni błędnie, a być może zupełnie niefortunnie użyli określenia „Siostry Szarytki”, które odnosi się do innego zakonu żeńskiego o czym mowa w dalszej części artykułu, jak też w zamieszczonych poniżej przypisach.[1]

Oficjalna nazwa zakonu od chwili powstania w 1842 r. do dziś brzmi Kongregacja (Zgromadzenie) Sióstr św. Elżbiety (łac. Congregatio Sororum a Sancta Elisabeth, niem. Kongregation der Schwestern von der heiligen Elisabeth, Orden der heiligen Elisabeth). Zgromadzenie znane było dawniej, a i jest obecnie również pod potocznymi określeniami Elżbietanki, Elżbietanki Szare lub tzw. Siostry Szare.[2]

Symbol (godło) zakonu z transkrypcją (dewizą) łacińską Haec mando vobis ut invicem diligatis (pol. Przykazuję wam abyście się wzajemnie miłowali)

Żeńskie rzymskokatolickie zgromadzenie zakonne pod wezwaniem św. Elżbiety powstało dokładnie w dniu 27 września 1842 r. (1. połowa XIX w.) w Nysie (niem. Neiβe, Neisse) na Śląsku (niem. Schlesien). Inicjatorkami powołania wspomnianej kongregacji były 4 ówczesne mieszkanki miasta, tj. siostry Luiza Maria (1817-1872) i Matylda (1813-1846) z domu Merkert, Klara Dorota z domu Wolff  (1805-1853) oraz Maria Franciszka z domu Werner (1817-1875). Siostry współzałożycielki jako patronkę dla kongregacji wybrały św. Elżbietę Węgierską, znaną również jako Elżbieta z Turyngii.[3]

Elżbietanki w Świebodzicach (1866-1945)

Przedstawicielki zgromadzenia pojawiły się w Świebodzicach (niem. Freiburg in Schlesien) już w 2. połowie XIX wieku (lata 60.). Stałą siedzibę na terenie miasta założyły w 1866 r. Dom zakonny znajdował się tuż za południowym odcinkiem dawnych murów miejskich, tuż przy majątku (posiadłości) Stange’schen, a nieopodal (poniżej wzgórza) siedziby garnizonu miejskiego, czyli tzw. koszar (niem. Kaserne) miejskich na wzgórzu (przy ówczesnej Kasernen Straβe).[4]

Fundacja Elżbietańska lub Zakład Elżbietański (niem. Elisabethstift lub Elisabeth-Stift), gdyż tak brzmiała oficjalna nazwa placówki zakonnej w Świebodzicach od 1878 r. mieścił się pod nowym adresem Marienstraβe 11. Stało się tak na skutek oficjalnego nadania nazwy tej dotychczas bezimiennej ulicy, położonej przy wspomnianej wcześniej posiadłości Stange’schen. Nadanie wzięło się od imienia (Maria) ówczesnej fundatorki ochronki dla małych dzieci (w przedziale wiekowym od 2 do 6 roku życia), Marii von Kramsta (1843-1923) urodzonej w Świebodzicach, a zamieszkałej w pałacu w Morawie (niem. Muhrau) koło Strzegomia (niem. Striegau). Instytucja znana była w późniejszym okresie pod nazwą Gminny Ośrodek Pielęgnacyjny i Przedszkole Ewangelickie. Zakład Mariacki (niem. Marien Anstalt) mieszcząc się na Marienstraβe pod nr 8, po przeciwnej stronie ulicy. Elżbietanki rezydowały na Marienstraβe 11 aż do maja 1945 r.[5]

Mapa Świebodzic (fragment większej całości) z 1907 r. Czerwoną strzałką oznaczono Dom Zakonny Kongregacji (Zgromadzenia) Sióstr św. Elżbiety (dokładny adres: Marienstraβe 11). Czerwoną linią oznaczono dawną Marienstraβe (obecnie ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego)

Głównym przedmiotem działalności zakładu było ambulatoryjne pielęgnowanie chorych i opieka nad ubogimi bez względu na wyznanie religijne. Według danych pochodzących z początku lat 30. XX w. (1932 r.) siostrami (matkami) przełożonymi lub zamiennie przeoryszami (niem. Oberin, Oberschwester) domu zakonnego Zgromadzenia Sióstr od św. Elżbiety w Świebodzicach (niem. Freiburg in Schlesien) były Gloriosa (Glorioso) Behr i Archangela König. Siostrami-pielęgniarkami (niem. Pflegerinschwester) były z kolei Philonilla Pietsch, Sigrada Güttler, Eulogia Lorenz, Adelma Sonneberger, Marianne Walkowz oraz Elekta Fuhsh. Łącznie w domu zakonnym przy Marienstraβe 11 mieszkało i pracowało 8 sióstr zakonnych.[6]

Świebodzickie elżbietanki obok samego zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego prowadziły w mieście również przedszkole katolickie pod tym samym adresem. Uczęszczały tam dzieci z ubogich rodzin pomiędzy 3, a 6 rokiem życia. Przedszkole było czynne w dni powszednie od godz. 9:00 do godz. 16:00, a najpóźniej do godz. 17:00 (dane z początku lat 30. XX wieku). Podopieczni otrzymywali tam opiekę (nadzór), nauczanie i wyżywienie. Prócz tego pomagały w pracy duszpasterskiej w miejscowej (pobliskiej) parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem św. Mikołaja (niem. Die Pfarrei zum Heiligen Nikolaus).[7]

Portret fundatorki wspomnianej ochronki dla dzieci, Marii von Kramsta (18431923) z Morawy (niem. Muhrau) autorstwa Margarete Neisser-Baum z 1913 r. Poniżej niemiecka pocztówka z widokiem na ulicę nazwaną na pamiątkę jej imienia

Księgi adresowe/mieszkańców Świebodzic z lat 1932, 1938, jak też z 1942 r. wymieniają kilka sióstr Elżbietanek, a były to Gloriosa (Glorioso) Behr (1932, 1938, 1942), Berlondis Greulich (1932, 1938, 1942), Archangela König (1932), Eulogia Lorenz (1932), Sigarda Güttler (1932, 1938), Philonilla Pietsch (1932, 1938, 1942), Mathilde Pawlowski (1938, 1942), Adelma Sonneberger (1932, 1938, 1942), Marie Ulbrich (1938, 1942) oraz Marianne Walkowz (1932, 1938, 1942), wszystkie zamieszkałe pod wspólnym adresem Marienstraβe 11 (po II wojnie światowej ul. Stanisława Duboisa 11, później ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 11).[8]

Zgromadzenie według danych pochodzących sprzed 1939 r. na samym tylko Dolnym Śląsku (niem. Niederschlesien) posiadało 127 domów zakonnych, położonych w miastach, mniejszych miejscowościach, a także na wsiach. Jeden z takich domów znajdował się również w Świebodzicach (niem. Freiburg in [Nieder] Schlesien). Ogółem żyło, modliło się i pracowało na Dolnym Śląsku ponad 900 sióstr. Najmniejsze konwenty liczyły zaledwie 3 siostry zakonne. Największy konwent, czyli dom macierzysty zgromadzenia w ówczesnej stolicy niemieckiej prowincji śląskiej (w latach 1815-1919 i 1938-1941 jako niem. Provinz Schlesien, a z kolei w latach 1919-1938 i 1941-1945 jako niem. Provinz Niederschlesien), Wrocławiu (niem. Breslau) liczył wówczas 136 profesek i 86 nowicjuszek.[9]

Koniec II wojny światowej i „wyzwolenie” miasta przez wojska radzieckie (8 maja 1945 r.) zakończyły dzieje świebodzickiego domu zakonnego sióstr Elżbietanek z Marienstraβe 11. Niemiecka gałąź (prowincja) zakonu utraciła mienie na Dolnym Śląsku na skutek przejścia tych ziem jako tzw. Ziemie Odzyskane w granice odrodzonego państwa polskiego.[10]

Tragiczny epilog

Losy sióstr zakonnych miały swój powojenny, tragiczny epilog. Początkowe pozorne zbliżenie na linii państwo-kościół z pierwszych kilku lat po wojnie, przeszło w fazę otwartego, bezpardonowego konfliktu już na przestrzeni lat 50. Elżbietanki w tamtym okresie zostały poddane ciężkim represjom. Wiele z nich bestialsko zamęczono w toku działań antykościelnych prowadzonych przez aparat (służbę) bezpieczeństwa Polski ludowej (szczególnie przez jeden z departamentów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a później KdsBP i MSW). Wiele spośród nich było pochodzenia niemieckiego, co tylko posłużyło ówczesnym administratorom Polski jako pretekst do oskarżeń, np. o postawę antypolską, rewizjonistyczną.[11]

Dawny Dom Zakonny (siedziba w latach 1866-1945). Siedziba Zgromadzenia (Kongregacji) Sióstr św. Elżbiety w Świebodzicach (widok z marca 2017 r., budynek znajdował się wówczas w stanie remontu). Parcela na której stoi oznaczona jest na poprzednim rysunku czarną strzałką po prawej stronie (patrz wyżej)

Według współczesnych ustaleń spośród wymienionych z nazwisk sióstr, które pełniły posługę w domu zakonnym w przedwojennych Świebodzicach (niem. Freiburg in Schlesien) dwie z tego grona zakończyły życie w opisanych wyżej okolicznościach w latach 1956-1957, kiedy to trafiły do obozu pracy dla osób zakonnych w Kobylinie (Wielkopolska). Pierwszą była siostra przełożona (niem. Oberin, Oberschwester) świebodzickiej placówki Gloriosa Behr [właśc. Josefa Behr] (ur. 14.11.1872 r. w Leśnicy koło Wrocławia [niem. Deutsch Lissa]; zm. 07.06.1956 r. w obozie Kobylin †), a drugą z kolei siostra-pielęgniarka (niem. Pflegerinschwester) Philonilla Pietsch [właśc. Filomena Pietsch] (ur. 24.10.1877 r. w miejscowości Lubrza, powiat Prudnik [niem. Lubrzo, Leuber, Kreis Neustadt in Oberschlesien]; zm. 10.10.1956 r. lub 20.10.1957 r. w obozie Kobylin †). Wycieńczone pracą, pobytem w bardzo trudnych warunkach bytowych, jak też panującą w obozie gruźlicą, siostry zakonne zmarły śmiercią męczeńską. Szczątki doczesne spoczęły na dawnym cmentarzu klasztornym w Kobylinie.[12]

Jacek Ziaja(Świebodzice/Jelenia Góra)


[1] Würffel J. F .W., Rieck G., Lungmus B. (przedmowa), Erste vollständige Chronik der Stadt Freiburg in Schlesien nach dem Original-Quellen, Freiburg in Schlesien 1937, [Dostęp: Biblioteka Narodowa (Warszawa) https://w.bibliotece.pl/2864137/Erste%20vollständige%20Chronik%20der%20Stadt%20Freiburg%20i.%20Schl; Bibliotek Cyfrowa UWr https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/112256/edition/106848/erste-vollstandige-chronik-der-stadt-freiburg-i-schl-nach-dem-original-quellen?language=pl], publikacja wydana drukiem nakładem świebodzickiej redakcji (oficyny) Der Freiburger Bote (pol. „Posłaniec z Freiburga” lub też „Posłaniec/Goniec Świebodzicki”), której redaktorem w tamtym czasie był J. W. Schröter, a siedziba mieściła się w budynku przy Waldenburger Straβe 4/6 (obecnie ul. Wałbrzyska 4/6); Świebodzice. Zarys monografii miasta, pod red. Matwijowskiego K., Wrocław-Świebodzice 2001, s. 125 (Życie religijne), [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Świebodzice. Dzieje miasta, (październik) 2002, nr 10 (60), s. 2, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością wolnego i darmowego pobrania publikacji (oraz wszystkich nr od 1997 r. do dziś) w formcie .pdf: http://dzieje-miasta.pl]. Por. Świebodzice. Dzieje miasta, (listopad) 2006, nr 11 (108), s. 6, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link jak wyżej].

[2] Oficjalny portal internetowy Zgromadzenia Sióstr św. Elżbiety Prowincji Niemieckiej (niem. Kongregation der Schwestern von der heiligen Elisabeth. Provinz Deutschland), [Dostęp: https://www.schwestern-vdhl-elisabeth.com]. Oficjalny portal internetowy Zgromadzenia Sióstr św. Elżbiety w Polsce, [Dostęp: https://selzbietanki.com/lorem-ipsum/historia/]. Oficjalny portal internetowy Prowincji Wrocławskiej, [Dostęp: https://elzbietanki.wroclaw.pl]. Schwestern von der hl. Elisabeth (Graue Schwestern), [Dostęp: Orden online http://www.orden-online.de/wissen/s/schwestern-von-der-hl-elisabeth-graue-schwestern/].

[3] Historia zgromadzenia w jęz. niemieckim, [Dostęp: https://www.schwestern-vdhl-elisabeth.com/entstehung-der-kongregation]. Por. Historia zgromadzenia w jęz. polskim, [Dostęp: https://elzbietanki.wroclaw.pl/o-zgromadzeniu/nasze-zgromadzenie/]. Zob. także: Schweter J., Geschichte der Kongregation der Grauen Schwestern von der heiligen Elisabeth. Ein Beitrag zur Geschichte der katholischen Karitas und Mission in den letzten 100 Jahren, 2 Bände, Breslau 1937 [Band I: Gesamtgeschichte; Band II: Die einzelnen Niederlassungen nach den Ordensprovinzen, Band III: bearbeitet von Engelbert K., Hildesheim 1969]; Mertens J., Geschichte der Kongregation der Schwestern von der heiligen Elisabeth 18421992, 2 Bände, Reinbek 1998 (nicht im Buchhandel erhältlich); Maziarz A., Siostry elżbietanki w Festung Breslau, „Hereditas Monasteriorum”, vol. 2, 2013, s. 141-166, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością darmowego pobrania publikacji w formacie .pdf: file:///C:/Users/asus/Downloads/hm2-141%20(5).pdf]; Urban W., Sylwetki biograficzne inicjatorek i założycielek Zgromadzenia Sióstr Elżbietanek, Wrocław 1983.

[4] Autor tłumaczenia polskiego przedwojennego (z 1937 r.) wydania niemieckiej kroniki miasta dokonał błędnej identyfikacji zakonu żeńskiego osiadłego na stałe w Świebodzicach (żeńskie rzymskokatolickie zgromadzenie zakonne) w 1866 r. podając, iż były to tzw. Siostry Szarytki. Faktycznie, wspólnym mianownikiem obydwu tych zgromadzeń żeńskich jest kolor szary, ale chodzi tutaj o dwa zupełnie inne zakony. Otóż poprawne tłumaczenie niemieckiej nazwy to Siostry Szare (niem. Graue Schwestern), a nie Siostry Szarytki (patrz: Świebodzice. Dzieje miasta, (październik) 2002, nr 10 (60), s. 2), które to określenie odnosi się do Zgromadzenia (Kongregacji) Sióstr św. Elżbiety, czyli tzw. Elżbietanek (niem. Kongregation der Schwestern von der heiligen Elisabeth, Graue Schwestern von der heiligen Elisabeth, Graue Schwestern), popularnie nazywanych Szarymi Siostrami., a  założonego w 1842 r. w Nysie (niem. Neiβe, Neisse) na Śląsku (niem. Schlesien). Siostry Szarytki (znane także jako Wincentynki lub Siostry Miłosierdzia) to z kolei inne określenie Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, a założonego w 1633 r. we Francji. Błąd ten został powielony również w monografii miasta wydanej drukiem w 2001 r. Zob. Świebodzice. Zarys monografii miasta, pod red. Matwijowskiego K., Wrocław-Świebodzice 2001, s. 125 (Życie religijne), [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Świebodzice. Dzieje miasta, (październik) 2002, nr 10 (60), s. 2, [Dostęp: zbiory prywatne autora]. Por. Świebodzice. Dzieje miasta, (listopad) 2006, nr 11 (108), s. 6, [Dostęp: zbiory prywatne autora]. Osiedlenie się sióstr w Świebodzicach w 1866 r. potwierdza: Stach S., Opieka ambulatoryjna nad chorymi i ubogimi w Zgromadzeniu Sióstr św. Elżbiety w latach 18421914, [w:] „Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce”, t. 55, 1981, s. 271 i 277 (patrz: tabela), [Dostęp: http://naszaprzeszlosc.pl/files/tom055_07.pdf]; Werbińska S., Franciszka Werner. Listy i dokumenty, Rzym 2017, s. 256, 261, 265, 270, 276, 281 i 286 (Świebodzice w Sprawozdaniach rocznych Zgromadzenia z listą domów zakonnych z lat 1872-1878), [Dostęp: zabiory prywatne autora; link z możliwością darmowego pobrania publikacji w formacie .pdf: https://selzbietanki.com/wp-content/uploads/2019/01/WERNER_PL-19-CZERW.pdf]; Por. także: Adreßbuch der Stadt Freiburg in Schlesien mit den Ortschaften Polsnitz, Gutsbezirk Fürstenstein, Fröhlichsdorf-Zeisberg, Zirlau und Kunzendorf. (Mit einem Stadtplan von Freiburg.), hrsg. Schröter F. W., Freiburg in Schlesien 1932; Kirchenkreis Striegau in Geschichte und Gegenwart Festschrift zur General-Kirchenvisitation 1932, hrsg. von Pastor P. Hechler, Saarau i. Schl. 1932 (Freiburg in Schlesien). Studium Historyczno-Urbanistyczne miasta Świebodzice, Wrocław 1991, za: Świebodzice. Dzieje miasta, (marzec-kwiecień) 2015, nr 3/4 (208/209), s. 4, [Dostęp: zbiory prywatne autora].

[5] Świebodzice. Zarys monografii miasta, pod red. Matwijowskiego K., Wrocław-Świebodzice 2001, s. 143-144 (Fundacje Kramstów), [Dostęp: zbiory prywatne autora]. Zob. także: Wietrzyński R., Historia świebodzickich kamienic, Labiryntarium, 19 lipca 2017 r,, (Dawny klasztor przy ul. Piłsudskiego 11), [Dostęp: https://www.labiryntarium.pl/7gmin/gminaswiebodzice/1476-historia-swiebodzickich-kamienic.html]. Studium Historyczno-Urbanistyczne miasta Świebodzice, Wrocław 1991, za: Świebodzice. Dzieje miasta, (marzec-kwiecień) 2015, nr 3/4 (208/209), s. 4, [Dostęp: zbiory prywatne autora]. Budynek ochronki dla dzieci uroczyście poświęcono w dniu 7 sierpnia 1877 r. Pierwotnie imieniem fundatorki (Maria) władze miejskie zamierzały nazwać Kasernenstraβe. Sam Zakład Mariacki lub Dom Mariacki (niem. Marien Anstalt) otrzymał nazwę na cześć jej imienia. Maria von Kramsta (1843-1923) pochodząca z zamożnej i liczącej się w Świebodzicach rodziny przemysłowej, słynęła wśród mieszkańców ze swojego ogromnego zaangażowania w działalność społeczną (szczególnie edukacyjną), jak też dobroczynną (charytatywną). Ponadto była wytrawną kolekcjonerką sztuki śląskiej w zakresie malarstwa. Por. Wietrzyński R., Kramstowie ze Świebodzic, „Świdnica. Moje miasto. Świdnickie Archiwum Cyfrowe”, 26 września 2015 r., [Dostęp: http://www.mojemiasto.swidnica.pl/?p=12775]; Hoffmann A., Maria von Kramsta (tłumaczenie tekstu z jęz. niemieckiego), „Świebodzice. Dzieje miasta”, (marzec) 2003, nr 3 (65), s. 6-8, [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Wietrzyński R., Kramstowie. Śląscy Rockefellerowie, „Przystanek Dolny Śląsk. Kwartalnik”, 3/2015 jesień, Wrocław 2015, s. 74-101, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością darmowego pobrania publikacji w formacie .pdf: http://jbc.jelenia-gora.pl/Content/18881/przystanek8m.pdf]; Świebodzice. Dzieje miasta, (listopad) 2002, nr 11 (61), s. 1-2, [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Adreßbuch der Stadt Freiburg in Schlesien : mit Ortschaften Polsnitz, Gutsbezirk Fürstenstein, Fröhlichsdorf-Zeisberg, Zirlau und Kunzendorf, Freiburg i. Sch. 1932, s. 37, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością pobrania publikacji (skany) w formacie .pdf: https://martin-opitz-bibliothek.de/de/elektronischer-lesesaal?action=book&bookId=0099046-1932].

[6] Świebodzice. Dzieje miasta, (listopad) 2006, nr 11 (108), s. 6, [Dostęp: zbiory prywatne autora]. Por. także: Adreßbuch der Stadt Freiburg in Schlesien mit den Ortschaften Polsnitz, Gutsbezirk Fürstenstein, Fröhlichsdorf-Zeisberg, Zirlau und Kunzendorf. (Mit einem Stadtplan von Freiburg.), Freiburg in Schlesien 1932, s. 70, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością pobrania publikacji (skany): https://martin-opitz-bibliothek.de/de/elektronischer-lesesaal?action=book&bookId=0099046-1932].

[7] Świebodzice. Dzieje miasta, (listopad) 2006, nr 11 (108), s. 6, [Dostęp: zbiory prywatne autora]. Szerzej o wychowawczej działalności zakonu: Kokot I., Działalność wychowawcza sióstr św. Elżbiety, [w:] „Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce”, t. 55, 1981, s. 339-378 (o Świebodzicach: s. 363 – przedszkole i 375 – pomoc duszpasterska w miejscowej parafii), [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością darmowego dostępu i pobrania publikacji w formacie .pdf: http://naszaprzeszlosc.pl/tom-55.html].

[8] Adressbuch/Einwohnerbuch für den Stadt- und Landkreis Schweidnitz mit den Städten Schweidnitz, Freiburg i. Schl., Striegau und allen Gemeinden, Breslau 1938, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością darmowego pobrania publikacji w formacie .pdf: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/343603/edition/324631/content]; Zob. także: Adreßbuch der Stadt Freiburg in Schlesien mit den Ortschaften Polsnitz, Gutsbezirk Fürstenstein, Fröhlichsdorf-Zeisberg, Zirlau und Kunzendorf. (Mit einem Stadtplan von Freiburg.), Freiburg in Schlesien 1932, s. 70, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością pobrania publikacji (skany): https://martin-opitz-bibliothek.de/de/elektronischer-lesesaal?action=book&bookId=0099046-1932]; Einwohnerbuch für den Stadt- und Landkreis Schweidnitz mit allen Gemeinden einschließlich der Städte Striegau und Freiburg i. Schl., Breslau 1942, [Dostęp: http://adressbuecher.genealogy.net/addressbooks/place/FRELESJO80DU; księga znajduje się także w zbiorach Martin-Opitz-Bibliothek].

[9] Mandziuk J., Postacie śląskiego Kościoła katolickiego w czasach nowożytnych (c.d.), „Saeculum Christianum. Pismo historyczno-społeczne”, 19 (2012) nr 1, s. 24-26 (S. Paschalis Jahn Jedna z męczennic elżbietańskich), [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością darmowego pobrania publikacji w formacie .pdf: http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Saeculum_Christianum_pismo_historyczne/Saeculum_Christianum_pismo_historyczne-r2012-t19-n1/Saeculum_Christianum_pismo_historyczne-r2012-t19-n1-s17-57/Saeculum_Christianum_pismo_historyczne-r2012-t19-n1-s17-57.pdf].

[10] Miasto we wczesnych godzinach rannych w dniu 8 maja 1945 r. zajęły oddziały 225 i 282 Dywizji Strzeleckiej (dowódca: płk Łysenko), 55. Korpusu Armijnego (dowódca: gen. lejtn. Jurij Nowosielski), 21. Armii Ogólnowojskowej (ros. 21-я Армия), którą dowodził wówczas gen. płk Dmitrij N. Gusiew (1894-1957), a wchodzącej w skład I Frontu Ukraińskiego (ros. 1-й Украинский фронт) pod dowództwem marszałka ZSRR Iwan S. Koniewa (1897-1973). I Front Ukraiński rozkazem Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej został wyznaczony do przeprowadzenia uderzenia z rejonu Strzegomia w kierunku Przedgórza Sudeckiego i Sudetów w ramach tzw. Operacji Praskiej (ros. Пражская стратегическая наступательная операция) o świcie w dniu 6 maja 1945 r. Operacja miała na celu ostateczne rozbicie sił niemieckich i wyzwolenie Czechosłowacji (wówczas jeszcze pod nazwą Protektorat Czech i Moraw) spod okupacji niemieckiej. Zakończyła się strategicznym zwycięstwem Aliantów. Najważniejsze publikacje w tym zakresie: Ahlfen von H., Niehoff H., Walka o Śląsk 1944/1945, Wrocław 2009 [pierwotne wydanie publikacji ukazało się w Monachium (RFN) w 1961 r.]. Zob. także: Świebodzice. Dzieje miasta, (kwiecień) 1999, nr 18, s. 4-5, [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Świebodzice. Dzieje miasta, (maj) 1999, nr 19, s. 4-5, [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Świebodzice. Dzieje miasta, (wrzesień) 2008, nr 9 (130), s. 5-6, [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Por. Majewski R., Wyzwolenie Świebodzic na tle walk Armii Radzieckiej o Dolny Śląsk, [w:] Siedemset lat Świebodzic. Materiały z sesji popularno-naukowej, Świebodzice-Wałbrzych-Wrocław 1979; Majewski R., Dolny Śląsk 1945. Wyzwolenie, Warszawa-Wrocław 1982; Golik D., Pancerny akord na przedpolach Świebodzic, [w:] „Rocznik Świebodzicki 2010”, Świebodzice 2010, s. 78-81, [Dostęp: zbiory prywatne autora]; Wietrzyński R., Świebodzice. Miasto w cieniu swastyki. Wojenne losy Świebodzic 19391945, Świebodzice 2012, [Dostęp: zbiory prywatne autora; link z możliwością pobrania publikacji w formacie .pdf: http://www.mojemiasto.swidnica.pl/wp-content/uploads/2014/06/rafal_wietrzynski_swiebodzice_miasto_w_cieniu_swastyki.pdf]; Wyzwolenie Dolnego Śląska, pod red. Fuksa J., Wrocław 2017, [Dostęp: zbiory prywatne autora].

[11] Zając M., Stosunek władzy PRL do Zgromadzenia Sióstr Elżbietanek. Represjonowanie osób zakonnych poprzez próby zastraszania, wysiedlenie sióstr i umieszczenie ich w obozach pracy, [w:] „Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne”, R. IV, 2005, Nr 2, s. 263-285, [Dostęp zbiory prywatne autora].

[12] Link dedykowany szczególnie dla genealogów i poszukiwaczy (jest możliwość kontaktu mailowego i telefonicznego odnośnie uwag, przekazania informacji dodatkowych, czy innej formy współpracy). Zob. Biała Księga. Martyrologium duchowieństwa Polska XX w. (lata 19141989), [Dostęp: http://www.swzygmunt.knc.pl/MARTYROLOGIUM/POLISHRELIGIOUS/vPOLISH/LISTs/POLISHRELIGIOUS_list_02.htm]. Zob. także: Elżbietanki w Kobylinie, oprac. o. Biesok Ezdrasz OFM, 7 sierpnia 2015 r., [Dostęp: http://prowincja.panewniki.pl/elzbietanki-w-kobylinie,artykul,24,s,sub2.html]; Krzyżak T., Jak komuniści zamknęli zakonnice w obozach, Rzeczpospolita (www.rp.pl), 28 września 2017 r., [Dostęp: https://www.rp.pl/Rzecz-o-historii/170928968-Jak-komunisci-zamkneli-zakonnice-w-obozach.html]. Szerzej o powojennych represjach komunistycznych władz polskich (aparatu bezpieczeństwa) osób zakonnych pod kryptonimem „X-2”: Zając M., Kryptonim X-2, Wrocław 2004; Raina P., Losy sióstr zakonnych w PRL 19541965, Pelplin 2004; Myszor J., Leksykon duchowieństwa represjonowanego PRL w latach 19451989. Pomordowani-więzieni-wygnani, T. I-III, Warszawa 2002-2006.

4 LIKES

Skomentuj jako pierwszy!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Mission News Theme by Compete Themes.