Dokumenty związane z historią Świdnicy wróciły na Dolny Śląsk!

To prawdziwa sensacja w zakresie badań nad historią Świdnicy. Po 81 latach od chwili ich wywiezienia, na Dolny Śląsk powróciły archiwalne dokumenty związane z naszym miastem. Do tej pory uznawane były za zaginione. W każdym razie nie wiedziano, że przetrwały II wojnę światową.

We wtorek 10 lutego archiwiści z Archiwum Państwowego we Wrocławiu – dyrektor Janusz Gołaszewski i starszy kustosz dr Paweł Babij wzięli udział w uroczystym przekazaniu przez Archiwum Miejskie (Stadtarchiv) w Reutlingen (Badenia-Wirtembergia) materiałów archiwalnych ewakuowanych w końcowych miesiącach II wojny światowej ze Świdnicy.

 – Przedstawiciele archiwum Miejskiego w Reutlingen zwrócili się do Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych dr. Pawła Pietrzyka z propozycją przekazania dokumentów związanych ze Świdnicą, które znajdowały się u nich w archiwum. Naczelna dyrekcja zawiadomiła nas o tym fakcie, jako jednostce AP, która zajmuje się gromadzeniem zbiorów związanych ze Świdnicą, ze względu na przynależność terytorialną miasta do naszego oddziału. Oczywiście podjęliśmy natychmiastowe rozmowy ze stroną niemiecką w sprawie przejęcia tych akt – mówi dyrektor wrocławskiego oddziału Archiwum Państwowego Janusz Gołaszewski.

Jak podkreśla strona niemiecka:

„Przekazanie to odzwierciedla ducha niemiecko-polskiego porozumienia, które minister stanu Weimer wyraził pod koniec ubiegłego roku, podczas regularnie odbywających się konsultacji niemiecko-polskich.Weimer zwrócił wówczas Polsce materiały archiwalne, w tym przypadku cenne dokumenty pergaminowe Zakonu Krzyżackiego” – czytamy na oficjalnej stronie internetowej miasta Reutlingen.

Natomiast nadburmistrz Reutlingen Thomas Keck stwierdził:

 – Uważam ten krok za oznakę dobrych i stale poprawiających się stosunków sąsiedzkich między naszymi krajami. Takie stosunki muszą się rozwijać, zwłaszcza na poziomie lokalnym i chcemy się do tego przyczynić.

Początkowo strona niemiecka przekazała archiwistom z Wrocławia jedynie kompletny spis dokumentów, które znajdowały się w Staadtarchiv oraz skany niektórych z nich. Po przeprowadzonych rozmowach ustalono szczegóły przekazania całego, oryginalnego zbioru, który liczy 1,5 metra jednostek aktowych.

Przekazanie dokumentów odbyło się w ratuszu miejskim w Reutlingen w obecności nadburmistrza Thomasa Kecka, profesora dr. Thomasa Thiemeyera z Uniwersytetu w Tybindze, który wraz ze swoimi studentami bada obecnie kulturę pamięci w lokalnych społecznościach, na przykładzie Śląska i dyrektora Archiwum Miejskiego dr. Rolanda Deigendescha. Stronę polską reprezentowali dyrektor Archiwum Państwowego we Wrocławiu – dr Janusz Gołaszewski oraz pracownik naukowy tegoż archiwum – dr Paweł Babij. Ten ostatni uczestniczył w analizie zbioru dokumentów i ustaleniu szczegółów jego przekazania.

 – To wyjątkowa wiadomość, która na twarzy Świdniczan, zajmujących się historią miasta, wywołuje zainteresowanie. Takie wydarzenia pokazują, że wiele w historii miasta jest jeszcze do odkrycia i daje nadzieję, że może odzyskamy kiedyś więcej dokumentów, które po zakończeniu II wojny światowej wraz z wymianą ludności niemieckiej na polską miasto opuściły. Osobiście niezmiernie się cieszę, bo to oznacza zapewne kolejne zajmujące publikacje na Świdnickim Portalu Historycznym – skomentowała sensacyjną wiadomość Agnieszka Dobkiewicz, prezes Fundacji IDEA, która wydaje Świdnicki Portal Historyczny.

Co znajduje się w zbiorze, który trafi do zespołu Akt Miasta Świdnicy w Archiwum Państwowym we Wrocławiu? To akta miejskiego architekta Świdnicy Heinricha Borsta (1878-1956). Zawierają dokumentację aktową dotyczącą różnych założeń i obiektów w Świdnicy, projekty i rysunki architektoniczne, a także nieliczne fotografie dokumentacyjne. oraz serię budżetów miejskich. Szczegółowe badania wyjaśnią dokładnie ich pochodzenie. Czy pochodzą z biura architekta miejskiego czy też należały do prywatnego zbioru Borsta, który oprócz funkcji architekta, prowadził także własną pracownię architektoniczną. Przed wkroczeniem sowietów do Świdnicy, podczas ewakuacji jej mieszkańców – prawdopodobnie w lutym 1945 roku, Borst wywiózł zapewne najważniejszą dla niego i najbardziej istotną część dokumentacji architekta miejskiego ze sobą na Zachód. Ocalił je w ten sposób przed niewątpliwym zniszczeniem. Nie ma pewności, czy dokumenty, które z czasem trafiły do Staadtarchiv w Reutlingen stanowią cały zbiór, jaki zabezpieczył Borst. Nie wiemy, czy po jego śmierci zabezpieczone zostały wszystkie archiwalia, które przywiózł ze Świdnicy. I tak jednak stanowią niezwykle cenne świadectwa historyczne rozwoju miasta w okresie aktywności zawodowej Borsta, jako architekta miejskiego. To jego podpisy noszą projekty wielu budynków i obiektów wzniesionych w latach 20. i 30. XX wieku w Świdnicy, jak również plany architektoniczne placów i innych miejsc w mieście.

Po śmierci Borsta, dokumenty przekazano do archiwum w Reutlingen z kilku powodów. Po pierwsze jak już wspomniano, Reutlingen i jego okolice były w dużej mierze zasiedlone przez niemieckich świdniczan, którzy zostali wysiedleni z miasta po maju 1945 roku. Na początku lat 50. Reutlingen objęło tych mieszkańców patronatem i wspierało powstałe stowarzyszenie dawnych mieszkańców Świdnicy, które przez wiele lat kontynuowało między innymi wydawania gazety ukazującej się w Świdnicy przed wojną – Täglische Rundschau.

Innym powodem dla którego zbiory Borsta trafiły do Reutlingen był fakt, że był on osobiście związany z tym miastem, o czym piszemy poniżej.

 – Dr Paweł Babij, który od początku był obecny przy projekcie przekazania archiwaliów, zajmie się ich skatalogowaniem i włączeniem do zespołu Akta Miasta Świdnicy w naszym archiwum. Póki to nie nastąpi – a wymagać to będzie czasu – zbiory nie będą udostępnione badaczom i historykom. Dokumenty i plany przekazane nam przez stronę niemiecką, planujemy w całości zeskanować. Będą one dostępne on-line po wprowadzeniu do systemu przeglądania dokumentów i zbiorów w Archiwum Państwowym – Szukaj w Archiwach – dodaje dyrektor Archiwum Państwowego we Wrocławiu dr Janusz Gołaszewski.

Przy okazji przekazania tak cennych dla historii miasta archiwów warto wspomnieć nieco więcej o niezwykłej postaci Heinricha Borsta, którego wkład w rozwój architektoniczny miasta nie został po 1945 roku w należyty sposób doceniony. Próżno szukać w najnowszej historiografii jakiegoś opracowania mu poświęconego, które zostałoby przygotowane przez jakąkolwiek instytucję zajmującą się dziejami miasta w Świdnicy czy poza nią lub przez indywidualnego badacza.

Heinrich Borst (właściwie Heinrich von Borst) urodził się w Urach – niewielkie miasteczko uzdrowiskowe powiecie Reutlingen – w 1878 roku. Pochodził ze znanej i starej wittemberskiej rodziny przemysłowców. Jako ciekawostkę warto podać, że był kuzynem wybitnego kolekcjonera i mecenasa sztuki z pobliskiego Esslinegn – Hugo Alberta Borsta (1881-1967), który od 1900 roku związany był (poprzez koneksje rodzinne) ze słynną firmą Bosch GmbH, przyczyniając się do osiągnięcia przez nią światowego sukcesu. Młodość Heinrich Borst spędził w Reutlingen, gdzie uczęszczał do szkoły średniej. Następnie ukończył studnia na kierunku architektura w Stuttgarcie. Po studniach przez kilka lat pełnił funkcję inspektora budowlanego w rodzinnym Urach, a potem Reutlingen.

W 1912 roku w Świdnicy zwolniło się stanowisko architekta miejskiego. Pełnił je od 6 marca 1890 inżynier Rudolph Schramm, który zastąpił na tym stanowisku wcześniejszego architekta – Georga Sonnabenda. Miasto ogłosiło konkurs na nowego architekta miejskiego, z niewiadomych jednakże przyczyn zignorowano kandydatury osób, które zgłosiły się do konkursu, a na to stanowisko wybrano Heinricha Borsta, który od kilku lat pracował w Świdnicy, jako inspektor w miejskim wydziale budownictwa.

Odtąd, przez następnych 25 lat Borst miał decydujący wpływ na rozwój architektoniczny miasta. Pierwszym jego zadaniem z którego znakomicie się wywiązał, było nadzorowanie budowy siedziby gimnazjum i szkoły średniej wraz z internatem dla dziewcząt – Oberlyzeum Friedrichschule, którą do Świdnicy z Legnicy sprowadziła słynna nauczycielka Marie Jähner – założycielka i właścicielka szkoły. Z nadzorowania tej inwestycji, której projekt zatwierdził jeszcze Schramm, Borst wywiązał się znakomicie.

Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej według projektu Borsta wyremontowano – z częściową przebudową teatr miejski. Po nabyciu przez miasto działki wewnątrz bloku śródrynkowego oraz jednego z domów, Borst zaprojektował duży, nowoczesny teatr, z obszerną sceną, kopulastym horyzontem, a przede wszystkim ze wspaniałym, dwupiętrowym foyer, które później wielokrotnie służyło jako miejsce wystaw i innych wydarzeń. Prasa branżowa zachwycała się dziełem Borsta, publikując opisy i zdjęcia nowo powstałych przestrzeni, zaprojektowanych przez niego z wielkim kunsztem i smakiem.

Jego kolejne projekty i nadzory budowlane obejmowały między innymi:

*** Wzniesienie według jego projektu nowej hali sportowej (w miejscu starej) na terenie obecnego Parku Centralnego, którą uroczyście otwarto 26 sierpnia 1916 roku.

*** Rozbudowę budynku szkoły „Am Wasserfort” („przy Forcie Wodnym” – chodzi o budynek obecnego II Liceum Ogólnokształcącego).

*** Przebudowę „Schmetterhaus”, aby zapewnić odpowiednią siedzibę dla rady miejskiej (chodzi o dawny szmatruz miejski, który mieścił się w narożnym budynku bloku śródrynkowego Rynek 38. Tu na I piętrze odbywały się przez pewien czas posiedzenia rady).

*** Renowację barokowej kamienicy przy Hohstrasse (Kazimierza Pułaskiego) 24.

*** Budowę kompletnego, nowego miejskiego systemu kanalizacyjnego.

*** Nadzorował brukowanie i regulację licznych ulic i placów (zaprojektował między innymi. układ obecnego Placu Wolności).

*** W 1927 roku rozpoczęto wznoszenie siedziby dla Izby Przemysłu i Handlu w Świdnicy (Industrie-und Handelskammer) przy obecnej Alei Niepodległości 11. Zaprojektował ją architekt Simon z Hamburga, ale istotnych przeróbek w projekcie dokonał Heinrich Borst.

*** Według jego projektu zbudowano jaz na rzece Bystrzycy w Kraszowicach (po zniszczeniu go w 1929 roku podczas powodzi, nowy – istniejący do dzisiaj – wykonano z betonu)

*** Według jego projektu zbudowano miejski basen, który w tamtym czasie stał wzorcem dla budowanych w innych miastach obiektów tego typu. Zaprojektował także rozległy kompleks stadionowy z bieżnią żużlową oraz kilkoma boiskami treningowymi i sportowymi (jego uroczyste otwarcie miało miejsce dopiero 16 sierpnia 1933 roku.). Była to ostatnia duża inwestycja według projektu Borsta w Świdnicy.

Charakterystyczną cechą pracy Borsta związaną z projektowaniem, a następnie nadzorowaniem procesu inwestycyjnego było bardzo rzetelne, szczegółowe i dokładne szacowanie kosztów realizacji tych inwestycji. Nie zdarzało się, aby były one przekraczane. Niewątpliwe taka umiejętność przydałaby się bardzo obecnie, kiedy inwestycje są niedoszacowywane i gdy w tracie ich trwania trzeba „dosypywać” pieniędzy. Znany był także z osiągania świetnych rezultatów przy stosunkowo ograniczonych środkach, niektóre ze swoich inwestycji realizując nawet w czasach, kiedy Niemcy były trawione przez wielki kryzys gospodarczy w latach 20. i na początku lat 30. XX wieku.

Miał Borst również duże zasługi dla miasta w dziedzinie planowania. Był pomysłodawcą ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego i rozwoju Świdnicy, który definitywnie wyznaczył granice obszarów mieszkalnych, osiedlowych i przemysłowych. Ten plan Borsta w zasadzie – z modyfikacjami związanymi z budową nowych osiedli – utrzymywany jest do chwili obecnej.

Jako człowiek i urzędnik państwowy Borst cieszył się wyjątkową sympatią i szacunkiem. Podlegli mu urzędnicy i pracownicy z biuro planowania miejskiego „daliby się za niego pokroić” – jak wspominają go mu współcześni. Zawsze pomocny, traktował ich niemal jak życzliwy ojciec. Zarówno w Świdnicy, jak i później – po wyjeździe do Niemiec – cieszył się wielkim szacunkiem Świdniczan.

Architekt miejski Heinrich Borst na emeryturę przeszedł dopiero w 1937 roku. Mimo to dość często, jako wybitny fachowiec proszony był o różnego rodzaju konsultacje.

 – Ciekawostką dotyczącą Borsta jest to, że podczas II wojny światowej według jego projektu wzniesione zostały zapory przeciwczołgowe na ulicach wylotowych z miasta. Były one skonstruowane tak, że po odpaleniu materiałów wybuchowych, blokowały one całkowicie przejazd ulicą – mówi historyk Sobiesław Nowotny.

Heinrich Borst zmarł w wieku 78 lat 21 kwietnia 1956 roku w uzdrowiskowej miejscowości Bad Wilibald w Schwarzwaldzie (Badenia-Wittemberga). Mieszkał tu w domu Haus Waldeck, w którym spędzał emeryturę razem ze swoim bratankiem Willim Müllerem. Dziś o wybitnym architekcie i planiście, poza wąską grupą osób interesujących się historią lub ją badających, wie niewiele osób. Dlatego tym bardziej należy się cieszyć, że fragment jego spuścizny zawodowej wrócił na Śląsk.

Redakcja

10 LIKES