16 października niezauważenie minęła 60. rocznica odsłonięcia pomnika 1000-lecia Państwa Polskiego na placu o tej samej nazwie. Wydarzenie z 1966 roku było podsumowaniem obchodów milenijnych, upamiętniających Tysiąclecie Państwa Polskiego i XXI rocznicę – jak wówczas mówiono – „Powrotu Ziemi Świdnickiej do Macierzy”.
W archiwalnych źródłach udało się odnaleźć dwa przemówienia z tego okresu. Stanowią one świetny materiał źródłowy i poglądowy do analizy, w jaki sposób historia była wykorzystywana w politycznej narracji komunistów. Była ona oczywiście tworzona i obecna na różnych płaszczyznach komunistycznej propagandy, jednak ze względu na to, że nawiązywała do historii i dziś, z perspektywy minionych 60 lat same są już historyczne, chcemy oba przemówienia przytoczyć w całości, w pełnym brzmieniu. Oba nacechowane były propagandą i między innymi ewidentnym wykorzystywaniem historii do promowania treści politycznych, celem ideologicznego zniewolenia umysłów społeczeństwa. Oprócz oczywistej propagandy sukcesu i całkowitym – co jest zrozumiałe – pominięciu szeregu ogromnych problemów, z jakimi borykało się w życiu codziennym ówczesne społeczeństwo, ale także terroru, jaki stosował komunistyczny aparat wobec niego, momentami przemówienia te są po prostu alternatywną historią Śląska. Szczególnie wybrzmiewa to w przemówieniu Franciszka Zalewskiego, które zaprezentujemy w drugiej części opracowania. W obu przemówieniach zachowano oryginalną pisownię i ich brzmienie.
Pierwsze przemówienie wygłosił Józef Wilczak, ówczesny Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Wraz z jego krótką biografią, zaprezentowaliśmy je w poprzedniej części opracowania [czytaj tutaj: Minęło 60 lat. Dwa przemówienia (cz. 1)]. Poniżej prezentujemy sylwetkę autora drugiego przemówienia i sam tekst jego przemowy.
To drugie przemówienie to sztandarowy przykład komunistycznej retoryki. Jego autorem jest Franciszek Zalewski, ówczesny przewodniczący Prezydium Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w Świdnicy.
Franciszek Zalewski urodził się 15 sierpnia 1918 roku w Barażu (przedwojenne województwo wołyńskie). W 1937 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a po 1939 roku kontynuował je na Uniwersytecie w Kijowie. W 1941 roku był członkiem ekspedycji Akademii Nauk Ukrainy badającej środowisko geograficzne Bukowiny i Podkarpacia. Pracę nauczycielską rozpoczął w 1941 roku w szkole powszechnej w Barażu. W latach 1942-1945 był więźniem obozu pracy przymusowej w Lipsku (Niemcy). Do Polski wrócił tuż po zakończeniu wojny w 1945 roku i zatrudnił się jako nauczyciel najpierw w Prywatnym Koedukacyjnym Liceum Powiatowego Związku Samorządowego we Włoszczowej (dawne województwo kieleckie), a następnie w Państwowym Gimnazjum i Liceum we Włoszczowej. Studiował również na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego, który ukończył w 1947 roku. W tym samym roku wyjechał na tzw. Ziemie Odzyskane i trafił do Świdnicy, gdzie rozpoczął pracę, jako nauczyciel w Liceum Pedagogicznym. Jednocześnie był kierownikiem Ośrodka Dydaktyczno-Naukowego Geografii dla nauczycieli ówczesnego woj. wrocławskiego oraz wykładowcą wyższych kursów nauczycielskich w Świdnicy. W ramach pracy w Związku Nauczycielstwa Polskiego odpowiedzialny był za szkolenie ideologiczne nauczycieli. W 1952 roku został dyrektorem Państwowego Liceum Pedagogicznego w Świdnicy, a w latach 1968-1973 był dyrektorem Państwowego Studium Nauczycielskiego w Legnicy. W latach 1950-1953 był członkiem Komisji Programowej Metodyki Geografii Ministerstwa Oświaty. W tym też czasie był jednym ze współautorów programów dla studiów nauczycielskich w wyższych szkołach pedagogicznych. W 1964 roku doktoryzował się na Uniwersytecie Wrocławskiem na wydziale nauk przyrodniczych. Jego rozprawa doktorska nosiła tytuł: Typologia społeczno-gospodarcza miejscowości powiatu świdnickiego. Promotorem był docent dr Stefan Gołuchowski, a obroniony został 22 października 1964 roku.
W 1973 roku został mianowany kierownikiem Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Raciborzu. W 1974 roku, mimo przejścia na emeryturę pracował jako zastępca dyrektora Instytutu Kształcenia Nauczycieli i Badań Oświatowych oraz Oddziału Doskonalenia Nauczycieli w Opolu.
Angażował się w działalność polityczno samorządową. W latach 1954-1968 był przewodniczącym Komisji Oświaty Miejskiej Rady Narodowej w Świdnicy. W lutym 1966 roku został wybrany przewodniczącym Komitetu Miejskiego Frontu Jedności Narodu w Świdnicy. Był także kierownikiem naukowym Centralnych Wakacyjnych Kursów Nauczycieli Geografii w Giżycku, Gdańsku i Kołobrzegu. napisał kilkadziesiąt artykułów metodyczno-naukowych, które prezentował miedzy innymi na konferencjach naukowych w Niemczech (Poczdam, Lipsk), np.: Z badań nad skutecznością studiowania przez radio i telewizję (1977) czy Próba wydzielenia lokalnych obszarów powiązań społeczno-gospodarczych i oświatowych w województwie opolskim (1985).
Odznaczony został m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej oraz Złotą Odznaką Komisji edukacji Narodowej. Pod koniec życia zamieszkał w Opolu, gdzie zmarł 30 czerwca 1995 roku. Pochowany został na cmentarzu komunalnym przy ulicy Cmentarnej w Opolu (sektor 10L, rząd 2, miejsce 14-15).
Przemówienie Przewodniczącego Prezydium Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w Świdnica – Franciszka Zalewskiego
W dniu 25 lutego 1958 r. Sejm PRL ogłosił uroczyście lata 1960-1966 jako okres obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Miejska Rada Narodowa naszego grodu, realizując uchwałę sejmową, podjęła w dniu 18 grudnia 1959 r. postanowienie o udziale społeczeństwa miasta Świdnicy w obchodach tego doniosłego wydarzenia. Minęło już 6 lat od uroczystej inauguracji tych obchodów na Plenum Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu.
W tych jubileuszowych latach naród polski miał możność określić swoje miejsce na przestrzeni wieków. Skomplikowany charakter losu historycznego naszego narodu, pełen sprzeczności i kontrastów bieg naszych dziejów nagromadził wielkie bogactwo doświadczeń politycznych i nauk z przeszłości, które stanowią integralną część polskiej myśli politycznej. Marksistowska analiza naszej przeszłości pozwala nam wydobyć z przeszłych doświadczeń Polski te wartości i nauki, które pozostaną źródłem siły moralnej, patriotyzmu i ideowości.
Państwo Piastów, które tysiąc lat temu powstało jako organizm polityczny narodu, ma tradycję o wiele dawniejszą. Poprzedziły go państwa plemienne, takie jak Polan i Wiślan, które później weszły w skład większego organizmu państwowego. To dobrowolne zjednoczenie nastąpiło przede wszystkim w obliczu narastającego niebezpieczeństwa ze strony grabieżczych feudałów niemieckich. Gdy monarchia piastowska jednoczyła kraje Polan, Wiślan i Ślężan, młode państwo polskie, choć kształtowane przez klasy panujące społeczeństwa feudalnego i stojące na straży ich interesów, spełniało zarazem najistotniejsze zadania ogólnonarodowe, gdyż było żywotnie potrzebne ogółowi mieszkańców tej ziemi, ponieważ kształtowało poczucie jedności i świadomości narodowej. W późniejszych czasach rozbicie dzielnicowe było połączone z wielkim ryzykiem dla istnienia państwa i narodu. W tym bowiem okresie osłabia ono zdolność powaśnionych władców rozdrobnionych dzielnic do stawiania czoła zaborczym atakom feudałów niemieckich. Wówczas to penetracja niemieckich rycerzy i duchowieństwa spowodowała osłabienie więzi łączącej Pomorze Zachodnie i Śląsk z resztą kraju, Polski. W rezultacie dzielnice te nie weszły w skład odbudowanego z końcem XIV wieku Królestwa Polskiego. Kazimierz Wielki, chcąc zabezpieczyć się przed dalszymi napaściami Krzyżaków, wyrzekł się swych praw do Śląska na rzecz Czechów, a później ta prastara dzielnica polska wpada w ręce cesarzy niemieckich.
Do roku 1339, to jest do czasu odpadnięcia Śląska od Polski, związany on był bardzo silnie politycznie i intelektualnie z macierzą. Świadczy o tym spora liczba napływowych Niemców śląskich, którzy pod wpływem wysokiego rozkwitu polskiej kultury intelektualnej, potęgi politycznej, uroku instytucji ustrojowej i dodatnich wartości charakteru narodowego Polaków związuje się z Polską na zawsze. Mimo odpadnięcia Śląska od Polski okres ciążenia duchowego Śląska stale wzmaga się i przypada na czasy największego rozkwitu kulturalnego Polski. Jeżeli Wielkopolska dała narodowi organizację państwową, Małopolska język literacki, Mazowsze — pierwszorzędny żywioł pioniersko-kolonizatorski, to Śląsk dał Polsce przede wszystkim formy życia cywilizacyjnego.
Przez wiele wieków Śląsk nie stanowił integralnej części państwa polskiego. Ciąży jednak do niego i znajduje się pod urokiem kultury polskiej. Piękne są tradycje polskości tej ziemi, a szczególnie bliskiej nam ziemi świdnickiej, która w swojej bogatej historii walki o polskość zajmowała zawsze poczesne miejsce. Wystarczy, że wymienię chociażby Piastów świdnickich, od których to księstwo otrzymało przydomek: Ziemie Bolków wiernych Ojczyźnie. Przypomnijmy bohaterskiego księcia Bolka II, który przez wiele lat wytrwale stawiał opór potężnemu cesarzowi niemieckiemu Karolowi IV. Nie załamał go fakt zrzeczenia się przez króla Kazimierza Wielkiego praw do Śląska i Świdnicy. Dopiero po jego śmierci Świdnica przechodzi w obce ręce. Czy z chwilą przejścia pod obce panowanie Ziemia Świdnicka przestaje być polską? Niech mówią znów fakty. W latach 1400-1581 na Uniwersytecie Krakowskim studiuje 134 świdniczan, a przecież mieli oni w tym okresie bliżej położone uniwersytety w Niemczech oraz Uniwersytet Praski. Jasnym staje się fakt, że nie tylko sama chęć nauki kierowała ówczesną młodzież do odległego Krakowa, ale przede wszystkim więź patriotyczna i związki przywiązania tutejszej ludności polskiej do Macierzy.
Podejmując pierwsze kroki do wielkiego dzieła cywilizacyjnego — uniezależnienia duchowego Polski, powodował się Kazimierz Wielki obok umocnienia władzy państwowej i stłumienia odśrodkowych dążeń dzielnicowych także myślą umocnienia kultury duchowej na kresach zachodnich. Należy mocno podkreślić, że nie wchodziła tu w grę rywalizacja z niemiecką ideą uniwersytecką, która dopiero pod koniec XIV wieku mogła doprowadzić do stworzenia ośrodków nauki i to w zachodnich Niemczech (w Heidelberdze uniwersytet powstał w roku 1386, w Kolonii w 1389), ani obawa inwazji duchowej ze strony ponad wszelką miarę wysławianej przez historiografię niemiecką kolonizacji niemieckiej, która poza wprowadzeniem ulepszonych form gospodarki i opartego na okrucieństwie nowego ładu prawnego długi czas nie potrafiła wnieść żadnych wartości w dziedzinę kultury umysłowej.
Toteż znamiennym jest fakt, że na 25 tysięcy studentów Uniwersytetu Krakowskiego przypadających na XV i XVI wiek przewinęło się przez tę uczelnię blisko 4 tysiące Ślązaków. Wychowankowie wszechnicy krakowskiej wyróżnili się w utrwalaniu polskości również na Ziemi Świdnickiej. Znanym przedstawicielem kultury renesansowej na Śląsku był Wawrzyniec Corvinus — poeta, szermierz humanizmu. Urodził się we Środzie Śląskiej w roku 1460, wychowanek Uniwersytetu Krakowskiego i przyjaciel Kopernika. Po opuszczeniu Krakowa udał się do Świdnicy, gdzie pracował jako pisarz miejski. Odwiedzał Kopernika w Toruniu. Zapoznał go Kopernik ze swoją teorią naukową. Także znaną postacią jest Wincenty Wiaw ze Świdnicy — wychowanek, a następnie profesor Uniwersytetu Krakowskiego.
Historia Świdnicy oprócz postaci polskich zawiera także osobistości narodowości niemieckiej, które chlubnie przyczyniły się do utrwalenia postępowych idei oraz obrony polskości na Śląsku. Jednym z takich był Wilhelm Wolf, wychowanek gimnazjum świdnickiego, bliski przyjaciel twórców naukowego socjalizmu, a co najważniejsze ich wybitny współpracownik. Wolf był czołowym działaczem założonego przez Marksa Związku Komunistów. Na kształtowanie się rewolucyjnej postawy Wolfa nie mały wpływ wywarła sprawa polska oraz jego kontakty z polskim ruchem rewolucyjnym. Był on członkiem organizacji nielegalnej zwalczającej pruski absolutyzm oraz autorem dzieła o powstaniu tkaczy w Bielawie i Pieszycach w roku 1844.
O naszej przynależności i historycznych prawach do ziem zachodnich mówią i nie zaprzeczają obiektywni badacze niemieccy. Paul Knoetel (Aus alten schlesischen Staedten 1905) twierdzi, że nazwy miast śląskich nie są pochodzenia niemieckiego i że nie trzeba temu się dziwić. Występowały na niemieckich mapach, aż do najnowszych czasów, nazwy pochodzenia polskiego.
Świdnica przedstawia się nam dziś jako miasto starej śląskiej architektury, o wąskich, kilkupiętrowych kamienicach dawnych patrycjuszów i szlachty miejskiej, często ozdobionych attyką, żywo przypominających stary Kraków.
Nie tylko pod względem kulturalnym, lecz również geograficznym i gospodarczym Śląsk zawsze otwierał się tylko ku Polsce. Lata prosperity przypadały na okresy gdy Śląsk tworzył z Polską jedną całość polityczną. W XVI i XVII wieku obrót handlowy Świdnicy z Królestwem był większy niż razem wzięty z Czechami i Niemcami. Co jest przyczyną tych zjawisk? Przeanalizujmy kilka faktów. Jednym z czynników żywej więzi ekonomicznej jest fakt, że w XIV-XVII wieku Świdnica produkowała płótno, zamki, noże, piwo, sukno. Wywóz tych towarów do Korony datuje się od XIV wieku i bardzo silny był w następnych wiekach. Świdnica dostarczała Krakowowi, Toruniowi, Poznańskiemu i innym miastom polskim koronki, włóczki, noże, sierpy, kosy, piły oraz piwo. Z Krakowa przywoziła gorzałkę, miód, woły. Piwem świdnickim rozkoszowali się znani bohaterowie sienkiewiczowscy Zbyszko i Maćko z Bogdańca. Doceniając znaczenie miasta jako ośrodka rzemieślniczo-handlowego król Kazimierz Wielki nadał jego mieszkańcom prawo przywożenia towaru ze wschodu na Śląsk bez jakichkolwiek opłat celnych. Kupcy krakowscy chętnie sprzedawali swoje towary za pieniądze bite w Świdnicy (talary, guldeny, grosze i półgrosze).
Śląsk zawsze otwierał się tylko ku Polsce. W okresie rozwoju kapitalizmu gospodarka Ziemi Świdnickiej jeszcze bardziej uzależnia się od gospodarki ziem polskich, szczególnie wybija się tu na pierwszy plan walka konkurencyjna z przemysłem Niemiec zachodnich. Po pierwszej wojnie światowej sytuacja przemysłu na Dolnym Śląsku znacznie się pogorszyła wskutek narastających trudności zbytu (skurczenie się rynków zbytu wskutek oddzielenia w 1919 roku części Pomorza, Poznańskiego i części Górnego Śląska od Prus). Zaczęły występować wyraźne objawy zacofania gospodarczego i dysproporcji rozwojowych w porównaniu z zachodnimi prowincjami Niemiec. Właściwą przyczyną były zmiany w działaniu czynników lokalizacji przemysłu (rozmieszczenie bogatych surowców w Niemczech zachodnich, odpływ siły roboczej na zachód, konkurencja przemysłu zachodnich Niemiec, oderwanie od Śląska polskich rynków zbytu).
Ciążąc geograficznie oraz społecznie ku Polsce, Śląsk w warunkach Niemiec nie przyciągał, ani kapitałów ani siły roboczej, przekształcając się w region zacofany, z którego w okresie całego 20-lecia międzywojennego uciekali zarówno ludzie jak i kapitały. W związku z tym naturalne możliwości rozwoju przemysłu nie mogły być wyzyskane. Szczególnie dawał się we znaki niedorozwój przemysłu środków produkcji. Świadczy o tym upadek węglowego przemysłu okręgu wałbrzyskiego oraz stały niedorozwój przemysłu miasta Świdnicy i innych miejscowości. Strukturę przemysłu Dolnego Śląska cechowała znaczna przewaga przemysłu lekkiego z charakterystyczną dla regionów zacofanych dużą ilością drobnych zakładów, których produkcja opierała się często na rzemieślniczych metodach pracy. Regres przemysłu pociągał za sobą niedorozwój innych gałęzi gospodarki. Pewne zmiany w strukturze i w rozmieszczeniu przemysłu Dolnego Śląska nastąpiły dopiero po 1937 roku, gdy hitlerowcy cały aparat produkcyjny regionu przestawili na potrzeby planowanej agresji. Należy z naciskiem stwierdzić, iż zmiany te nie nastąpiły jednak pod działaniem czynników ekonomicznych.
Choć sięgamy w 1000-letnim Jubileuszu do całej naszej historii, do postępowych jej tradycji, to wiemy, iż głównym źródłem energii twórczej i doświadczeń mas pracujących są tradycje nam bliższe — tradycje walk o narodowe i społeczne wyzwolenie oraz wytrwałej 22-letniej pracy nad odbudową kraju i rozwojem jego wszystkich odcinków życia. Za naczelne zadanie w obchodach 1000-lecia uznać należy najpełniejsze uprzytomnienie sobie przez cały naród polski doniosłości historycznego przełomu, jaki nastąpił w losach narodu i państwa od momentu ogłoszenia Manifestu PKWN, unaocznienia ogromu osiągnięć uzyskanych w toku budownictwa socjalistycznego.
Jeżeli popatrzeć dziś na obraz kraju, zajrzeć do danych statystycznych — nie sposób oprzeć się uczuciu ogromnej satysfakcji z tego, czego dokonaliśmy w tak krótkim czasie.
Historia z biegu swego rozwoju jest taka, że oddaje władzę w ręce ludu, oddaje ją w najtrudniejszym dla tego ludu momencie. Niemal zawsze lud dochodzi do władzy po zniszczeniach wojny, wojny rewolucji z kontrrewolucją. Tak było w Anglii w połowie XVII wieku, w Ameryce Północnej w drugiej połowie XVIII wieku, we Francji w końcu XVIII wieku. Tak dochodzi do władzy lud rosyjski w latach 1917-1920. Podobna była droga Polski w roku 1944. Odmienne zaś od innych dróg, innych społeczeństw do władzy ludu, a istotnie dla oceny dokonanego dzieła, były zniszczenia, jakie przyniosła wojna i niemiecka okupacja: ponad 78 % przemysłu mineralnego, ponad 72 % przemysłu hutniczego i metalowego, w rolnictwie w starej Polsce 40 %, a na ziemiach odzyskanych 70 % ziemi ornej leżało odłogiem, na ziemiach odzyskanych pozostało zaledwie 10 % koni i 8 % bydła. Utraciliśmy ponad 6 mln obywateli, Warszawa była zniszczona w 75%, Poznań w 45 %, Kołobrzeg 80%, Gdańsk 55%, Szczecin 45 %, Wrocław 70 %.
Wielu z nas dobrze pamięta okres przejmowania przez Polskę ziem zachodnich. Ale o tym muszą wiedzieć również nasze dzieci, młodzież, która tu się urodziła i wychowała. Dlatego warto przypomnieć, z jakimi trudnościami uporać się musiała młoda władza ludowa przy zagospodarowaniu tych ziem, a naszego miasta w szczególności. Potencjał produkcyjny Świdnicy był zmniejszony w porównaniu ze stanem przedwojennym o 70 %. Urządzenia i maszyny zdemontowano i wywieziono w głąb Niemiec lub rozmyślnie zniszczono. Tysiące hektarów gruntów ornych zaminowano, brakowało wykwalifikowanych kadr, coraz bardziej narastały trudności związane z repatriacją ludności polskiej z całej Europy.
Po tych cyfrach wyjściowych roku 1944 wracamy do naszych dni. Osiągnięcia nasze pokazały siłę żywotną narodu, który dopiero w warunkach socjalizmu mógł ujawnić swe talenty. Pokazały, jak nowa klasa rządząca – lud polski – wygrała wielką bitwę, jaką podjęła w najtrudniejszym okresie naszych dziejów. Nowa klasa rządząca – a cóż jest dziś w Polsce poza tą klasą? Niemal nic. Istnieje tylko lud polski. Nie istnieje już niemal problem klas w sobie, problem klas antagonistycznych. Dlatego na pierwszym planie jest problem inny: klasy dla siebie, świadomości klasowej, ideologii. Zatarły się różnice między chłopem, a robotnikiem. Chłoporobotnik jest najbardziej charakterystycznym przykładem tego. Na przykład w powiecie świdnickim chłoporobotnicy stanowią ponad 70% ogółu mieszkańców wsi i procent ten stale wzrasta. Inteligencja jest już w wysokim stopniu amalgamem, ze wszystkich warstw społeczeństwa się wywodząca.
Współczesna historia potwierdziła fakt słuszności koncepcji politycznej, wypracowanej w Manifeście PKWN przez blok stronnictw demokratycznych z Polską Partią Robotniczą na czele. Planowy rozwój gospodarki i szybka industrializacja kraju przyniosła 7-krotny wzrost produkcji, który z kolei pozwolił na 3-krotny wzrost zatrudnienia (z 2,9 mln. osób w 1938 roku do 8,6 mln. osób w roku 1965 przy mniejszym stanie ludności). Dzięki temu zlikwidowano bezrobocie (w miastach w roku 1938 było zarejestrowanych 500 tysięcy bezrobotnych i utajone bezrobocie na wsi polskiej szacowano wtedy na 6 do 8 mln. osób). W ciągu ostatnich 10 lat budżet państwa tylko na oświatę, naukę i kulturę wzrósł z 10,3 miliardów złotych do 28 miliardów złotych w roku 1965, na ochronę zdrowia — z 6,3 miliarda złotych do 23 miliardów złotych w 1965 roku.
Zrealizowaliśmy historyczne dzieło zagospodarowania ziem zachodnich i północnych oraz powiązania ich z resztą Macierzy w jeden organizm. Na ziemiach tych mieszka 8 mln. Polaków i większość z nich tu się urodziła, z ziem tych pochodzi dziś co trzeci kilogram cukru, co piąty stali, co trzecia kilowatogodzina. Tu produkuje się 3/4 wagonów kolejowych w kraju, 40 % statków morskich, 27 % węgla kamiennego i 70 % węgla brunatnego. Czwarta część przemysłowej produkcji kraju pochodzi z naszych ziem zachodnich, zagospodarowanych wielkim wysiłkiem od niemal zerowego punktu. W ciągu XX-lecia na rozwój ziem zachodnich wydatkowaliśmy prawie 400 miliardów złotych, tylko w ramach realizacji planów inwestycyjnych. W ten sposób sprawa przynależności tych ziem do Polski została rozstrzygnięta raz na zawsze i nieodwracalnie. Hasło: Byliśmy, jesteśmy, będziemy w pełni oddaje przełomową treść tego faktu historycznego, który wbrew rewizjonistycznej propagandzie w NRF uznaje coraz szerszy krąg opinii publicznej świata.
Szczególnie nam — mieszkańcom Ziemi Świdnickiej — drogie są wszystkie nasze osiągnięcia, które są konkretną odpowiedzią na antypolską propagandę. Przez wiele lat antypolska propaganda rewizjonistyczna w NRF utrzymywała, że Polska nie jest zdolna zagospodarować i zaludnić ziem zachodnich, że ziemie te pozostaną białą plamą na mapie Europy. Stało się inaczej. Przed wojną na Ziemi Świdnickiej przemysł ledwie wegetował, obecnie region nasz jest przemysłowo-rolniczym ośrodkiem, na którym wybijają się szczególnie takie gałęzie, jak: przemysł maszynowy, chemiczny i elektrotechniczny. Wiele zakładów już po wojnie zostało wybudowanych, wśród których przede wszystkim należy wyróżnić Fabrykę Wagonów w Świdnicy, Jaroszowskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych i inne.
Zupełnie nieporównywalna z okresem przedwojennym jest sytuacja nauki i kultury na naszych ziemiach. Obecnie czynne jest tu 27 wyższych uczelni, przed wojną było tylko 4. Istnieje tu 41 instytucji artystycznych. Widzimy więc, że z peryferyjnego obszaru byłej Rzeszy stały się te ziemie regionem najbardziej dynamicznym w gospodarczym rozwoju Polski Ludowej.
Dziś nikt nie potrafi dokładnie wyliczyć, jakimi nakładami środków materialnych i pracy ludzkiej odbudowaliśmy nasze miasto. Mieszkańcy naszego grodu i całej Ziemi Świdnickiej stanowią jedno integralne społeczeństwo przywiązane ogromnie do tej ziemi. Znamienne jest to, że ponad 45 % ludności zamieszkującej obecnie ziemię świdnicką, to ludzie już tutaj urodzeni, bądź wychowani od maleńkości. W warunkach powojennych Polski Ludowej, nasze miasto stało się ważnym ośrodkiem przemysłowym, produkującym na potrzeby kraju i eksport. Na naszym terenie w 31 zakładach kluczowych produkujemy wagony, aparaturę precyzyjną, elektrotechniczną, urządzenia cukrownicze, ceramikę ogniotrwałą, wyroby włókiennicze, drzewne, skórzane, chemikalia i porcelanę. Oprócz przemysłu kluczowego rozwinęliśmy drobną wytwórczość i przemysł terenowy. Działalność produkcyjną prowadzi 27 spółdzielni pracy, 4 zakłady przemysłu terenowego i 22 kamieniołomy. Należy dodać, że wszystkie spółdzielnie pracy zostały zorganizowane po wojnie. Tylko w Świdnicy trudni się w przemyśle około 20 tys. osób. Dzięki władzy ludowej gród nasz rozwinął się do rangi fabryczno-miejskiej miejscowości spełniającej subregionalne funkcje miejsca, zamieszkania i ośrodka usługowo-administracyjnego.
Rozwinęło się budownictwo mieszkaniowe, komunalne i usługowe. W Świdnicy w latach 1955-1965 oddano do użytku 5 246 izb mieszkalnych oraz zabezpieczono i odnowiono zabytkowe budowle. W 95 szkołach podstawowych w powiecie i w 13 w mieście pobiera naukę 26 tys. uczniów, a w 33 szkołach zawodowych, technikach i średnich ogólnokształcących 10 tys. uczniów. Zapewniliśmy ludności zaspokojenie podstawowych potrzeb w zakresie usług komunalnych, zdrowotnych, handlowych i kulturalnych. Stan ten ulega stale dalszej poprawie.
Wszystko to, co zostało osiągnięte w dużej mierze zawdzięczamy społecznej postawie mieszkańców Ziemi Świdnickiej. O tym, jak aktywnie włączyło się społeczeństwo do realizacji zadań gospodarczych oraz własnych postulatów, świadczy między innymi rozmach prac wykonanych w ramach czynów społecznych. Tylko w latach 1960-1965 wartość tych czynów zamykała się w naszym mieście sumą 18,5 mln. złotych. Na przestrzeni omawianych lat osiągnięto znaczne efekty rzeczowe, jak: wybudowanie 2820 mb. sieci gazowej, 1 623 mb sieci wodociągowej na 14 ulicach miasta, 325 punktów świetlnych, wyremontowano obiekty sportowe, drogi, założono zieleńce, place zabaw i inne.
Szybki rozwój naszego miasta zarówno pod względem gospodarczym jak i kulturalnym spowodował konieczność włączenia do realizacji wysuniętych przez społeczeństwo dodatkowych zadań. Dlatego też od wielu lat rozwija się w Świdnicy twórcza inicjatywa mająca na celu przysposobienie realizacji różnych zadań miejscowych na drodze mobilizacji społecznej mieszkańców. Wysokość środków państwowych na realizację tych zadań powiększają stale właśnie czyny społeczne. Stały się one również ważnym czynnikiem stałego podnoszenia świadomości i aktywności społecznej mieszkańców Świdnicy. Świadczą o tym ciągle wzrastające wartości realizowanych czynów, które w latach 1959-1960 wynosiły 3.304 833 złotych, zaś w latach 1961-1965 wartość wykonanych czynów w naszym mieście wynosiła, jak wspomniałem, 18 439 394 zł, co stanowiło 126,7 % planu. Godne jest podkreślenia, że w porównaniu z latami 1956-1960, w których to ogólna wartość czynów społecznych wykonanych przez Komitety Blokowe wynosiła 550 000 zł, to w latach 1961-1965 wynosiła ona 4,2 mln. zł. Jak z powyższego wynika, czyny społeczne wykonane przez Komitety Blokowe naszego miasta odegrały także dużą rolę nie tylko z punktu widzenia efektów gospodarczych, lecz również w aspekcie społeczno wychowawczym.
Do najbardziej wyróżniających się należy zaliczyć takie zakłady, jak Fabryka Wagonów, Dolnośląskie Zakłady Magnezytowe, ZWAP, ZEM, ŚFUP, Fabryka Mebli, Spółdzielnia „Metalowiec”, „Nowe Życie”, PKS, Szkoły Nr 5, 8, 12, 13, II Liceum, Liceum Pedagogiczne, Szkoła Zawodowa oraz szereg Komitetów Blokowych.
O powszechności czynu społecznego świadczy również wartość wykonanych prac na 1 mieszkańca, która wzrosła z 10 zł w roku 1956 do 67 zł w roku 1965.
Na marginesie należy dodać, że dzięki czynom społecznym, twórczej inicjatywie mieszkańców, włożony wysiłek w upiększenie naszego miasta przynoszą efekty trwalsze, a mianowicie przyznanie Świdnicy już trzykrotnie pierwszego i drugiego miejsca w Wojewódzkim Konkursie na najczystsze miasto wśród miast wydzielonych. Uzupełnienie czynów społecznych stanowią również inne formy świadczeń ludności, które przyczyniły się do zwiększenia dóbr użyteczności publicznej. Tym czynnikiem były dobrowolne świadczenia ludności na Społeczny Fundusz Budowy Szkół oraz Społeczny Fundusz Odbudowy Kraju i Stolicy. W latach 1959-1965 wpływy SFBS wynosiły 12 590 000 zł, co stanowiło 112% planu. Dzięki tym osiągnięciom wzniesiona została 15-izbowa szkoła podstawowa przy ulicy Zofii Jaroszewicz, którą oddano do użytku w dniu 1. X. 1965 r. oraz ze środków tych wyremontowano gmachy Technikum Budowlanego, I Liceum Ogólnokształcącego, Liceum Pedagogicznego, Zasadniczej Szkoły Zawodowej i Technikum Mechanicznego.
Wpływy na SFOS [1] w latach 1959-1965 wyniosły 2 518 900 zł.
To niezłomne przekonanie o wszechstronnym i masowym udziale naszego społeczeństwa in akcjach społecznych wypływa przede wszystkim z głębokiego przywiązania do coraz piękniejszego, stale rozbudowującego się miasta. Dzięki temu właśnie byliśmy w stanie z dotacji SFOS odbudować Teatr Miejski, remontujemy zabytkowy Ratusz [2], zakupiliśmy aparaturę rentgenowską dla Przychodni Obwodowej i Szpitala oraz budujemy duży powiatowy Dom Kultury w Świdnicy.
Drugiemu z wielkich przedsięwzięć społecznych przyświecała idea uczczenia Tysiąclecia naszego bytu państwowego najpiękniejszym pomnikiem patriotycznej ofiarności społeczeństwa -Tysiącem szkół na Tysiąclecie.
Cały naród realizował to hasło Władysława Gomułki i nie ma dziś w Polsce powiatu czy miasta, które nie chlubiłoby się pięknymi, nowoczesnymi szkołami wybudowanymi ze środków SFBS. Ponad 1 200 szkół-pomników, 8,5 miliarda złotych zebranych na ten cel, obiekty ogólnej wartości kilkunastu miliardów złotych, zbudowane w oparciu o czyny społeczne we wszystkich zakątkach kraju, to piękne świadectwo patriotyzmu i ofiarności społeczeństwa polskiego, dowód jak ważnym źródłem ideowego zaangażowania i mobilizacji energii narodu stał się Jubileusz Tysiąclecia. Bez tego wielkiego czynu, bez tej powszechnej ofiarności obywatelskiej nasze szkolnictwo nie mogłoby osiągnąć tak nowoczesnej bazy materialnej do realizacji niezmiernie ważnych, o doniosłości historycznej, zadań reformy systemu oświaty i wychowania.
Należy przy tym nadmienić, że przy pomocy zebranych środków na Dolnym Śląsku przekazano do użytku 53 szkoły Tysiąclecia, a 11 dalszych jest w budowie.
Trwały dorobek pozostawia po sobie trud i ofiarność licznych działaczy Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy oraz Społecznego Funduszu Budowy Szkół. To też uchwała Ogólnopolskiego Komitetu FJN w styczniu bieżącego roku, na podstawie której połączono dorobek obu tych zasłużonych organizacji społecznych jako Społecznego Funduszu Budowy Szkół i Internatów, uważamy za posunięcie niezmiernie pożyteczne. Takie zespolenie przynieść powinno w efekcie koncentrację sił wokół dalszego rozwoju i umocnienia bazy materialnej szkolnictwa. Jesteśmy przekonani, że hasło Cały Naród swojej Młodzieży przekujemy w rzeczywistość. Miejski Komitet FJN w świetle inicjatywy OK FJN — dalszego prowadzenia zbiórki pod hasłem „Cały naród swojej młodzieży” wyraża przekonanie, że wielka rzesza dotychczasowych działaczy SFOS i SFBS nadal służyć będzie swoim doświadczeniem i zapałem wielkiej idei rozwoju oświaty w Polsce.
Wszystkim tym działaczom, organizacjom społecznym, zakładom pracy oraz wszystkim obywatelom miasta Świdnicy MK FJN, wyrażając pogląd Komitetu Powiatowego PZPR, PK ZSL i SD oraz władz terenowych naszego miasta, pragnie podziękować i pogratulować tych wspaniałych osiągnięć, a jednocześnie zachęcić do dalszego wysiłku nad pomnażaniem dóbr materialnych i kulturalnych naszej Ojczyzny. Dalszy bowiem rozwój Polski Ludowej będzie zależał w znacznym stopniu od wzmożonego wysiłku nas samych, od naszej gospodarności, należytego wykorzystania możliwości, dalszego wzrostu inicjatywy, pomysłów i społecznej dyscypliny każdego obywatela. Ważnym elementem w tym działaniu i pobudzeniu każdego mieszkańca naszego miasta winny być postanowienia zawarte w porozumieniu o rywalizacji między wydzielonymi miastami naszego województwa podpisane w dniu 28 grudnia 1965 roku przez przedstawicieli tych miast.
Obywatele! Dzisiejszą uroczystością zamykamy 7-letni okres obchodów Tysiąclecia. Obchody te pogłębiły historyczną świadomość naszego narodu, nawiązały do wszystkich postępowych i patriotycznych tradycji polskich, obudziły poczucie dumy narodowej w jak najszerszych rzeszach społeczeństwa. Program obchodów XX-lecia powrotu Ziemi Świdnickiej do macierzy i 1000-lecie naszej państwowości opracowany i realizowany w ramach Frontu Jedności Narodu obejmował, jak wiemy, ważniejsze uroczystości, spotkania, imprezy artystyczne. Należy podkreślić, że duża liczba tych obchodów na naszym terenie miała niezwykle uroczysty charakter.
Pokazały one dorobek naszej ziemi w okresie istnienia władzy ludowej ze szczególnym uwzględnieniem zadań zawartych w programie wyborczym obecnej kadencji rad narodowych. Uroczystości, imprezy oraz akcje społeczne podejmowane w tym okresie, przenikała idea, że PRL stanowi ukoronowanie historycznego rozwoju państwowości polskiej, że jest ona spadkobierczynią wszystkich postępowych i rewolucyjnych tradycji narodu.
Obchody Tysiąclecia stały się na naszym terenie okazją do wzmożenia pracy ideowo-wychowawczej, w której położyliśmy nacisk na popularyzację postępowej i laickiej koncepcji dziejów Polski ze szczególnym uwzględnieniem sił postępowych i patriotycznych w walce o niepodległość.
W naszej szeroko zakrojonej akcji odczytowej pragnęliśmy wykazać, że z powstaniem polskiej klasy robotniczej i jej awangardy – Partii, walka o wyzwolenie narodowe splotła się nierozerwalnie z walką o wyzwolenie społeczne w Polsce i że polscy teoretycy (Róża Luksemburg, Kazimierz Kelles, Julian Marchlewski, Ludwik Krzywicki) znajdowali się w czołówce polskiej myśli marksistowskiej. Pojawienie się klasy robotniczej otworzyło nową epokę walk społecznych i wyzwoleńczych. Urabialiśmy wśród szerokich rzesz słuchaczy poczucie dumy narodowej z tego, że żadne rewolucyjne ugrupowanie polskiego proletariatu od partii Ludwika Waryńskiego począwszy, poprzez SDKPiL [3], PPS [4], PPS-lewica, KPP [5] i wreszcie PPR [6] nie ograniczało się do bieżącej walki, ale na plan pierwszy stawiało gruntowne przeobrażenie polityczne, stawiało na stawkę sojuszu bojowego z proletariatem państw zaborczych, przede wszystkim zaś z rosyjską klasą robotniczą. Także podkreślaliśmy rozwinięte w wysokim stopniu poczucie internacjonalizmu proletariackiego, które stanowiło zawsze istotną cechę socjalizmu polskiego od bojowników Komuny Paryskiej, poprzez uczestników Wielkiej Rewolucji Październikowej, polskich ochotników walczących o wolność ludu hiszpańskiego, oraz udział naszego narodu w ruchu oporu niemal wszystkich krajów Europy.
Upowszechnialiśmy prawdę, iż PRL po raz pierwszy w Tysiącleciu stworzyła warunki pełnego rozwoju całego ludu polskiego i że jedynie na drodze do socjalizmu mogliśmy wyprowadzić nasz kraj z zacofania, odzyskać niepodległość i poczesne miejsce w świecie.
W akcji odczytowej realizowanej zgodnie z programem FJN szczególnie kładliśmy nacisk na to, że powrót Polski na ziemie zachodnie i północne, zagwarantowanie naszych granic, jest wynikiem ułożenia dobrosąsiedzkich i przyjaznych stosunków z naszymi sąsiadami, przede wszystkim zaś z potężnym krajem Rad – Związkiem Radzieckim.
Zorganizowane imprezy i spotkania ludności z działaczami i pionierami Ziemi Świdnickiej wzbudziły ogromne zainteresowanie naszym regionem. Świadczą o tym takie fakty jak, wspaniała dwugodzinna manifestacja społeczeństwa w dniu 1 Maja, wielotysięczny udział naszego społeczeństwa w wiecu na Stadionie Miejskim z okazji złożenia meldunków o podjętych zobowiązaniach i czynach społecznych w ostatnim roku obchodów Tysiąclecia, (5 maja), manifestacja ludności na ulicach miasta z okazji przejazdu ogólnopolskiej sztafety przez nasze miasto, manifestacja w Gross-Rosen z tejże okazji (8 maja), Sesja Popularno-Naukowa Towarzystwa Kulturalnego Ziemi Świdnickiej na temat związków kulturalnych i gospodarczych Ziemi Świdnickiej z Macierzą w ciągu wieków, wygłoszenie tylko w tym roku aż 43 prelekcji i wykładów w zakładach pracy zorganizowanych w ramach czynu społecznego przez TWP [7], TRZZ [8], TPZS [9], LOK [10], Ligę Kobiet, TPPR [11], ZBoWiD [12] i TSS [13]. W ramach obchodu dwudziestolecia organizacje te wygłosiły 57 wykładów na temat osiągnięć gospodarczych i kulturalnych Dolnego Śląska, ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Świdnickiej.
Należy także podkreślić, że na Ziemi Świdnickiej obchody milenijne nawiązywały przede wszystkim do tradycji nauki i kultury na ziemiach zachodnich i północnych. Tematyka ta przejawiała się w treści referatów, prelekcji, wykładów w ramach Świdnickiego Sejmiku Oświatowego, który odbył się w lutym br., w wystawach czytelniczych obrazujących dorobek Ziem Zachodnich, konkursach organizowanych wśród młodzieży szkół i zakładów pracy.
W tym owocnym działaniu konsolidowała się i umacniała nowa społeczność polska na Dolnym Śląsku.
Powojenny okres odbudowy i rozbudowy życia gospodarczego i kulturalnego Ziemi Świdnickiej, Dolnego Śląska i całej Polski jest piękną kartą ogromnego, twórczego wysiłku naszego narodu. Dopiero z perspektywy tych lat widzimy wielkość dzieła, którego dokonał naród polski pod przewodem PZPR. Chcemy wzbogacić te tradycje, które leżą u podstaw naszych obecnych osiągnięć. Żyjemy w epoce, którą znamionują głębokie przeobrażenia, w której otwiera się przed całą ludzkością perspektywa zniesienia wyzysku i ucisku człowieka przez człowieka i możliwość wyeliminowania wojen z życia narodów. Losy naszego narodu, jego suwerenność i byt niepodległy zespolone zostały na zawsze z losami socjalizmu.
Społeczeństwo nasze skupione wokół programu Frontu Jedności Narodu, pracą swoją, postawą patriotyczną i działalnością społeczną ugruntowało nasze najlepsze dotychczasowe zdobycze zarówno gospodarcze jak i kulturalne, kładąc tym samym solidny fundament pod nowe Tysiąclecie. Szeroki aktyw społeczny, pracownicy i działacze gospodarczy, kulturalni, oświatowi, sportowi z zadania tego wywiązali się pomyślnie.
Istnieją dwa sposoby spojrzenia na proces dziejowy. Jeden to laudator temporis acti – chwalca czasu już minionego, drugi – to widzący w dniu dzisiejszym, w obecnej naszej socjalistycznej rzeczywistości coś, co będzie lepsze od dzisiaj, co napawa nas otuchą i optymizmem na losy naszego Państwa i Narodu. I tego chyba uczą nas wielkie historyczne osiągnięcia Polski Ludowej.
Powstanie Polski Ludowej było więc przełomowym zwrotem w całej dotychczasowej historii narodu i państwa polskiego. Ten historyczny zwrot w położeniu narodu zawdzięczamy socjalizmowi. Socjalizm sprawił, że po raz pierwszy od tysiąca lat na wszystkich granicach naszego kraju mamy przyjaciół z pierwszym mocarstwem socjalistycznym na świecie – Związkiem Radzieckim.
Socjalizm sprawił, że wprzęgnięto w służbę narodu wszystkie żywe i twórcze wartości zarówno współczesne jak i zawarte w tradycji narodowej.
W uznaniu dużego wysiłku społecznego mieszkańców miasta Świdnicy KM FJN składa wszystkim działaczom organizacji społecznych, radnym Rady Narodowej – słowa gorącej podzięki za masowy udział i czynną postawę w akcjach millenijnych, za ufundowanie szkół-pomników Tysiąclecia – najpiękniejszej formy uczczenia Wielkiego Jubileuszu, za ufundowanie naszemu miastu pomnika 1000-lecia, za głęboki patriotyzm i obywatelską postawę. Wkraczamy w drugie tysiąclecie naszej państwowości w pelni twórczych sił, uczucia dumy i godności narodowej.
Niech żyje Polska Rzeczpospolita Ludowa, jedyna prawowita spadkobierczyni tysiącletniej tradycji Narodu Polskiego, ostoja jego wolności i pomyślności. Niech żyje, rozkwita i rozwija się nasza piękna Ziemia Świdnicka!
Opracował: Andrzej Dobkiewicz (Fundacja IDEA)
[1] Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy.
[2] Niecałe trzy miesiące później 5 stycznia 1967 roku zawaliła się… wieża ratuszowa.
[3] Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy.
[4] Polska Partia Socjalistyczna.
[5] Komunistyczna Partia Polski.
[6] Polska Partia Robotnicza.
[7] Towarzystwo Wiedzy Powszechnej.
[8] Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich.
[9] Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Śląskiej.
[10] Liga Obrony Kraju.
[11] Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.
[12] Związek Bojowników o Wolność i Demokrację.
[13] Towarzystwo Szkoły Świeckiej.
2 LIKES
Skomentuj jako pierwszy!