Postać Johanna Neigebaura jest kolejną z dużej grupy dawnych mieszkańców naszego miasta, którzy zostali kompletnie z jego historii wyrzuceni. Może nie w sposób celowy, ale podobnie jak to ma miejsce w wielu innych przypadkach, po prostu ze względu na kompletny brak zainteresowania w mieście ludźmi, którzy kiedyś pracowali na rzecz Świdnicy, budowali jej potencjał w każdej możliwej dziedzinie życia, a swoją pracą i osiągnięciami, przyczynili się w pewien sposób do – używając dzisiejszych określeń – promocji naszego miasta. Kolejną z takich postaci jest właśnie pisarz i prawnik Johann Neigebaur.
Właściwie nazywał się Johann Daniel Ferdinand Neigebaur. Pochodził z rodziny o silnych tradycjach ewangelickich. Jego ojciec – Johann Daniel Neigebaur był pastorem w Dittmansdorf (obecnie Dziećmorowice). Niestety, dawny kościół ewangelicki i pastorówka zostały rozebrane w latach 50. XX wieku i po obiektach, w których od urodzenia wychowywał się Neigebaur, nie pozostał obecnie żaden ślad.
Początkowo nauki pobierał w domu rodzinnym, następnie wyjechał do Świdnicy, gdzie uczęszczał do miejscowego gimnazjum, a po jego ukończeniu rozpoczął studia teologiczne, a następnie prawnicze na uniwersytecie w odległym Królewcu. Ukończył je w 1807 roku, wracając do Świdnicy, która była ważna w jego życiu. To tutaj zaczęły się kształtować jego horyzonty myślowe, poglądy i zainteresowania, które tak mocno oddziaływały później na jego życie. Mieszkając w Świdnicy rozpoczął pracę w pruskiej służbie cywilnej. Od 1810 roku został aplikantem adwokackim i przez następne lata przygotowywał się do zawodu adwokackiego. Nie wiemy kto był jego patronem i kiedy dokładnie zdał końcowy egzamin aplikacyjny, uzyskując prawo do wykonywania zawodu adwokata. W 1813 roku spotykamy go w Marienwerder (obecnie Kwidzyń), gdzie pełnił funkcję asesora. Dla młodego prawnika była to dość ważna i prestiżowa funkcja. Asesor był istotną częścią pruskiego systemu sądowniczego, pełniąc rolę doradcy sędziego i uzupełniając – obok radcy sądowego czy sekretarza – składy różnego rodzaju komisji sądowniczych, powoływanych przez sądy powszechne i okręgowe. Generalnie funkcja asesora stanowiła ważny etap w drodze do objęcia funkcji sędziego.
W styczniu 1813 roku, kiedy w całych Prusach podjęto walkę wyzwoleńczą z wojskami napoleońskimi, zakończoną klęską Francuzów w tzw. Bitwie Narodów pod Lipskiem (16-19 października 1813 roku) Johann Neigebaur wstąpił ochotniczo do tworzonego w dzisiejszym Rogowie Sobóckim – Królewsko-Pruskiego Wolnego Korpusu von Lützow (niem. Königlich Preußisches Freikorps von Lützow), którego nazwa pochodziła od jego dowódcy – majora Ludwiga Adolfa Wilhelma von Lützowa (1782-1834). Był to ochotniczy oddział armii pruskiej, który istniał do 1814 roku. Liczył około 3.500 cywili i żołnierzy ochotników ze wszystkich niemieckich krajów związkowych, którzy ochotniczo zgłosili się do służby i wśród których byli studenci, nauczyciele akademiccy, robotnicy i rzemieślnicy. Ponieważ musieli oni sami zapewnić sobie umundurowanie i wyposażenie, członkowie korpusu przerabiali na mundury ubrania cywilne, a że najłatwiej było je zafarbować na czarny kolor, dość szybko przylgnęła do nich nazwa Czarni Jegrzy. Ciekawostką jest, że wypustki tych mundurów były czerwone, a guziki brązowe. Te trzy kolory – czarny-czerwony-złoty stały się w późniejszych czasach symbolem republiki, a następnie barwami na fladze Niemiec. Nawet jeżeli niektórzy żołnierze wykorzystywali swoje stare mundury, starali się je także farbować na czarno. Jedynie jegrzy z austriackiego Tyrolu zachowali kolorystykę swoich starych mundurów – szare z zielonymi wyłogami.
W skład korpusu, który miał działać i walczyć na tyłach linii francuskich, prowadząc wojnę o charakterze podjazdowym i partyzanckim, wchodziła piechota (2.900 żołnierzy), kawaleria (około 600 jeźdźców) oraz 120 dział. Po trzymiesięcznym szkoleniu korpus razem z Johannesem Neigebaurem wyruszył z Rogowa Sobóckiego do walki 27 marca 1817 roku. Prowadząc wojnę podjazdową żołnierze korpusu dawali się we znaki Francuzom, dzięki umiejętnie prowadzonej przez Lützowa wojnie manewrowej. Odnieśli kilka sukcesów, nie mających jednak zasadniczego wpływu na przebieg kampanii. O dzielnej postawie korpusu Lützowa wiedział na przykład Napoleon, który miał powiedzieć: Ce brigand Lützow, chef du corps de la Vengeance (tłum. Ten bandyta Lützow, przywódca bandy Zemsty. W czerwcu 1813 roku, już po ogłoszeniu rozejmu między Prusakami i Francuzami, żołnierze Lützowa mieli złamać jego postanowienia. Niespodziewanie zaatakowały korpus francuskie oddziały dowodzone przez generała Françoisa Louisa Fournier-Sarlovèza (1773-1728), które zdziesiątkowały Prusaków. Na żądanie Lutzowa, dlaczego zostały jego oddziały zaatakowane, francuski generał miał odpowiedzieć: Trêve pour tout le monde sauf toi! (tłum. Rozejm dla wszystkich, z wyjątkiem ciebie!).
Johann Neigebaur nie dotrwał do momentu rozbicia korpusu. Dwa miesiące wcześniej wziął udział jako dowódca kompanii w bitwie pod Lüneburgiem (2 kwietnia 1813 roku), w której dostał się do francuskiej niewoli. Podobno osobiście przesłuchiwał go francuski marszałek i dowódca korpusu, którego część stoczyła bitwę pod Lüneburgiem – Louis Nicolas Davout (1770-1823). Ponieważ nic ono nie dało, to francuski dowódca mogąc zwolnić Neigebaura na słowo honoru (że nie będzie dalej walczył), zdecydował się na odesłanie go do Francji w charakterze jeńca wojennego.
Neigebaur został wywieziony do francuskiego regionu Limousin, do jego stolicy Limoges, gdzie znajdował się garnizon wojskowy i gdzie spędził miesiące niewoli. Bynajmniej nie był to okres zmarnowany. Przede wszystkim próbował zorganizować ucieczkę z niewoli tysięcy swoich rodaków, co cudem nie zakończyło się dla niego sądem wojennym i zapewne wyrokiem śmierci. Czas uwięzienia wykorzystał natomiast na naukę języka francuskiego i poznanie regionu Limousin. W wolnym czasie studiował na uniwersytecie w Limoges i zdał tu egzamin maturalny. Już po uwolnieniu napisał swoje dwie pierwsze książki – wspomnienia z uwięzienia – Listy pruskiego oficera z niewoli we Francji, której dwa tomy wydano w latach 1816-1818 w Kolonii oraz Opis prowincji Limousin i jej mieszkańców. Z dziennika pruskiego oficera w niewoli francuskiej, wydaną w Berlinie w 1817 roku.
Obie książki potwierdzają w pełni ukształtowany już charakter pisarski jej autora, z jego charakterystycznym także dla późniejszych dzieł stylem. Bardziej wartościową była druga pozycja, zawierająca opisy przyrody, bogactw naturalnych, zwyczajów ludności i historii regionu. Książka zawiera kompletny opis geograficzny i folklorystyczny regionu Limousin. Neigebaur wzbogacił ją także o dziesięć stron tabel ze statystykami handlowymi prowincji, kopie wybranych dokumentów urzędowych czy słownik miejscowego dialektu ludowego.
To podczas pobytu w niewoli – chociaż okoliczności ku temu nie sprzyjały – ukształtowało się zapewne ostatecznie jego zamiłowanie do podróży i literatury geograficzno-podróżniczej.
Wcześniej, bo w 1814 roku opublikował specjalny memoriał w którym apelował do rządu o pomoc w powrocie niemieckich jeńców wojennych z Francji z do Ojczyzny. Po powrocie z Francji został powołany do pruskiej służby cywilnej, najpierw w Generalnym Gubernatorstwie Dolnego i Środkowego Renu z siedzibą w Akwizgranie, a następnie został podprefektem w podprefekt Neufchâteau w departamencie Wogezów.
W 1815 roku został mianowany prefektem pruskiej części Luksemburga. Jednocześnie piastował różnego rodzaju stanowiska w pruskim systemie sędziowskim prowincji nadreńskich, które po klęsce Napoleona zostały włączone do Prus. Był między innymi sędzią Wyższego Sądu Krajowego w Kleve (1816-1820), Hamm (1820-1822) i Münster (1822). W tym ostatnim mieście aktywnie uczestniczył w życiu literackim, skupionym w kręgu znanej tłumaczki Bernhardine von Wintgen (1789-1855), do którego należała jedna z najbardziej znanych pisarek niemieckich – Annette von Droste-Hülshoff (1797-1848). Efektem jego literackich prac z tego okresu były opracowania dotyczące nowych prowincji, które zostały przyłączone do Prus oraz na temat reform sądownictwa w prowincjach nadreńskich. Rok po powrocie z Münsteru Neigebaur obronił pracę doktorską z prawa, na swoim macierzystym uniwersytecie w Królewcu.
W 1826 roku Neigebaur powrócił do Wrocławia, gdzie pełnił różne funkcje w sądownictwie. W 1832 roku został mianowany dyrektorem Sądu Krajowego we Fraustadt (obecnie Wschowa) i tajnym radcą Sądu Najwyższego (14 kwietnia 1832 roku). Trzy lata później, w 1835 roku otrzymał funkcję dyrektora Senatu Kryminalnego w Brombergu (Bydgoszczy) oraz komisarzem w komisji do spraw regulacji granicy między Polską a Prusami, po upadku Powstania Listopadowego. Jak pisze w swoich wspomnieniach, jego plany, aby przejść na emeryturę nie wypaliły. Po zwolnieniu ze służby państwowej 22 czerwca 1842 roku w tym samym jeszcze roku został mianowany konsulem generalnym Królestwa Prus w Księstwach Naddunajskich, jak nazywano wówczas nowo powstałe Księstwo Wołoskie i Księstwo Mołdawskie, zanim w 1861 roku połączone one zostały w jedno państwo rumuńskie. Neigebaur spędził w Jassach jako konsul 2,5 roku. Była to ostatnia funkcja państwowa jaką pełnił i o tyle ciekawe wydarzenie w jego życiu, że objął je bez jakiegokolwiek wynagrodzenia ze strony państwa, traktując funkcję w sposób czysto honorowy.
Ostatnie dwadzieścia lat życia Johann Neigebaur spędził na podróżach i pisaniu. Był jednym z najbardziej znanych, szeroko czytanych i płodnych autorów w połowie XIX wieku. Był w równym stopniu dziennikarzem i pisarzem o bardzo szerokim spektrum twórczości – od książek statystycznych, administracyjnych, prawniczych (łącznie z podręcznikami), przez publikacje historyczne, regionalistyczne, oświatowe, beletrystyczne i przewodniki turystyczne, aż po krytyczne prace wobec kościoła, pamflety polityczne, satyry i dzieła krytykujące przede wszystkim pruską szlachtę. Z przekonań Neigebaur stał się też pod koniec życia konstytucjonalistą i liberałem, co znalazło swój wyraz w jego szczerej sympatii dla włoskich ruchów narodowowyzwoleńczych. W jego twórczości odnajdziemy także książki poświęcone sprawom polskim i Polakom (patrz zestawienie najważniejszych dzieł na końcu opracowania).
Niektóre ze swoich prac publikował anonimowo lub pod pseudonimami, m.in. Carl Follenberg, Johann D. Mannsdorf, Daniel, Daniel Dittmann. Ważnym elementem jego twórczości dziennikarskiej była praca w okresie „włoskim” jego życia jako dziennikarza pracującego na rzecz nowo powstałych Włoch. Oprócz typowo dziennikarskich artykułów zajmował się także publikacją pamiętników, pism i dzienników domowych dla mieszkańców i rolników, które liczyły ponad 100 tomów.
Jeżeli chodzi o dokonania literackie, napisał kilka prac z zakresu historii mu współczesnej, w tym na przykład Historię tajnych stowarzyszeń czasów nowożytnych (1831/1834) czy krytyczne dzieło Prusy, poprzez swoją arystokrację, największym wrogiem Niemiec. Zainicjował także kilkoma książkami dyskusję nad kondycją kościoła rzymskiego w tym chyba najważniejszej pozycji w tym temacie Papież i jego imperium (2 tomy).
W Europie znany był jednak przede wszystkim ze świetnych i cieszących się wielką popularnością oraz uznaniem książek podróżniczo-geeograficzno-historycznych i przewodników. Jego biografowie podkreślali, że jego prace wyróżniały się świeżym spojrzeniem, niezależnością, śmiało wyrażonym osądem, bogactwem historycznych i geograficznych informacji oraz spojrzeniem i perspektywą opartą nie na rozważaniach teoretycznych, ale na praktycyzmie i osobistym poznaniu opisywanych zagadnień.
Jego aktywność przejawiała się nie tylko w podróżach i pisarstwie, ale także w działalności w szeregu instytucjach. Był między innymi członkiem Towarzystwa Naukowego w Erfurcie i Palermo, Stowarzyszenia Arkadyjskiego w Rzymie, Stowarzyszenia Antykwariuszy w Atenach, Sycylijskiego Instytutu Incoraggiamento, Instytutu Archeologicznego w Rzymie, Niemieckiego Towarzystwa w Królewcu, Towarzystwa Historii Naturalnej w Jassach, Towarzystwa Antykwariuszy Północnych w Kopenhadze, Stowarzyszenia Literackiego Lekarzy, Stowarzyszenia Transylwańskich Archeologów Regionalnych, Transylwańskiego Stowarzyszenia Historii Naturalnej w Hermannstadt oraz Leopoldyny – Niemieckiej Akademii Nauk Przyrodniczych.
Za swoje dokonania został odznaczony między innymi rosyjskim Orderem Świętego Stanisława i pruskim Orderem Czerwonego Orła. Johann Daniel Ferdinand Neigebaur zmarł w wieku 83 lat 22 marca 1866 roku we Wrocławiu.
Andrzej Dobkiewicz (Fundacja IDEA)
Najważniejsze dzieła Johanna Daniela Ferdinanda Neigebaura
1. Jako Anonim – Listy pruskiego oficera z niewoli we Francji. Tom 1-2. Kolonia, 1816-1818 rok.
2. Jako Anonim – Opis prowincji Limousin i jej mieszkańców. Z dziennika pruskiego oficera w niewoli francuskiej. Berlin 1817 rok.
3. Jako Anonim – Statystyki pruskich prowincji nadreńskich w trzech okresach ich administracji. Sporządzone przez pruskiego urzędnika. Kolonia 1817 rok.
4. Jako Stary Nettelbeck – Książka rozrywkowa dla pruskiej młodzieży, promująca prawdziwy patriotyzm. Tom 1-2. Hamm 1824 rok. (książka ukazała się w wielu wydaniach także pod tytułem: Dobry Prusak. Pouczająca lektura dla szkół podstawowych).
5. Jako Anonim – Historia tajnych stowarzyszeń czasów nowożytnych. Tom 1-8. Lipsk 1831-1834 rok.
* Tom 1: Oficjalny raport na temat tajnej Niemieckiej Ligi i gimnastyki, wraz z uwagami wstępnymi na temat dawnych tajnych stowarzyszeń.
* Tom 2: Wyniki śledztwa w sprawie Związku Bezwarunkowych lub Czarnych i innych tajnych stowarzyszeń politycznych w Niemczech do czasu powołania Komisji Mogunckiej.
* Tom 3: Centralna Komisja Śledcza w Moguncji i działalność demagogiczna w bractwach uniwersyteckich niemieckich w czasie uchwały Bundestagu z 20 września 1819 r.
* Tom 4: Dokumentalny zapis prób wprowadzenia Niemiec w stan rewolucji.
* Tom 5: Historia tajnych stowarzyszeń w Polsce.
* Tom 6: Działalność demagogiczna w bractwach studenckich niemieckich uniwersytetów. Kontynuacja Centralnej Komisji Śledczej w Moguncji.
* Tom 7: Dokumenty dotyczące działalności demagogicznej znanej jako Liga Mężczyzn i Liga Młodzieży.
* Tom 8: Dokumenty dotyczące działalności arystokratycznej czasów najnowszych wśród Polaków.
6. Neigebaur – Podręcznik dla podróżujących po Włoszech. Lipsk 1826 rok. W 1840 roku w Lipsku ukazało się znacznie powiększone i całkowicie zmienione, trzytomowe wydanie).
7. Neigebaur – Poradnik dla podróżujących po Anglii. Lipsk 1829 rok.
8. Jako Anonim – Podróż Schilla do Stralsundu i jej koniec. Dziennik jednego z jego powierników. Quedlinburg/Lipsk 1831 rok.
9. Jako Daniel Dittmann – Petronella, polska pustelniczka na Górze Anny na Górnym Śląsku. Narracja historyczna z czasów ostatnich niepokojów w Polsce. Tom 1-2. Lipsk 1831 rok.
10. Neigebaur – Podręcznik dla podróżujących po Francji. Wiedeń 1832 rok.
11. Jako Anonim – Wspomnienia zmarłego. Tom 1-2. Lipsk 1835 rok.
12. Jako Anonim – Widoki z perspektywy kawaleryjskiej z 1835 roku. Z dokumentów zmarłej osoby. Zlecone przez Adolfa Frohbergera. Lipsk 1836 rok.
13. Jako Anonim – Katechizm mieszkańców Münsterlandu. Fragment wspomnień zmarłej osoby. Autorstwa mieszkańca Nadrenii i Sauerlandu. Arnsberg 1835 rok.
14. Jako Anonim – Kawaler w podróży w 1837 roku. Lipsk 1838 rok.
15. Jako Anonim: Wędrówki Tuttolassy po Niemczech, Polsce, Węgrzech i Grecji. Stuttgart 1839 rok.
16. Neigebaur – Podręcznik Neigebaura dla podróżników w Szwajcarii. Tom 1-2. Berlin 1840 rok. Jedna z najlepszych książek podróżniczych autora. Część 1 zawiera ogólny opis Szwajcarii i wskazówki dotyczące podróżowania po niej, natomiast część 2 – opis Szwajcarii w porządku alfabetycznym obiektów geograficznych.
17. Jako Anonim – Tylko nie na północ! Uwagi z moich podróży w latach 1839 i 1840. Ze wspomnień hrabiego von S****. Lipsk 1840 rok.
18. Jako Anonim – Arystokratyczne machinacje w kierunku zrozumienia historycznej struktury społeczeństwa. Lipsk 1843 rok.
19. Neigebaur – Przewodnik dla podróżujących po Niemczech. Lipsk 1843 rok.
20. Neigebaur/Edward A. Moriarty – Londyn. Poradnik dla podróżnych. Lipsk 1843 rok.
21. Neigebaur – Papież i jego imperium, czyli władza świecka i duchowa Stolicy Apostolskiej. Lipsk 1847 rok.
22. Neigebaur – Opis Mołdawii i Wołoszczyzny. Breslau 1848 rok.
23. Neigebaur – Sycylia, jej rozwój polityczny i aktualna sytuacja. Lipsk 1848 rok.
24. Jako Anonim – Prusy, poprzez swoją arystokrację, największy wróg Niemiec. Lipsk 1850 rok.
25. Neigebaur – Dacja. Z pozostałości starożytności klasycznej, ze szczególnym uwzględnieniem Transylwanii. Kronsztad 1851 rok.
26. Neigebaur – Słowianie Południowi i ich kraje w kontekście historii, kultury i konstytucji. Lipsk, 1851 rok.
27. Jako Anonim – Rosja według Demidowa w porównaniu z innymi monarchiami europejskimi. Lipsk 1852 rok.
28. Neigebaur – Wyspa Sardynia. Rozwój historyczny jej obecnych warunków w powiązaniu z Włochami. Lipsk 1853 rok.
29. Neigebaur – Mołdawianie-Wołosi, czyli Rzymianie i rosyjski protektorat. Na podstawie francuskiego albumu mołdawsko-wołoskiego konsula generalnego Rittera Billecocqa z 1855 roku.
30. Neigebaur – Sytuacja państwowa Mołdawii i Wołoszczyzny w historycznym zbiorze traktatów dotyczących prawa publicznego. 1856 rok.
31. Neigebaur – Wyznanie Wiary Włoskiego Kościoła Ewangelickiego. Wraz z krótkim opisem najnowszych ruchów religijnych we Włoszech. Magdeburg 1855 rok.
32. Neigebaur – Eleonora d’Olbreuse, matka założycielka rodów królewskich Anglii, Hanoweru i Prus. Badania nad historią jej małżeństwa z księciem Brunszwiku-Celle i okresem późniejszym, ze szczególnym uwzględnieniem małżeństw osób równorzędnych. Brunszwik 1859 rok.
33. Jako Giuseppe Sandrani – Niemcy i kwestia włoska. Głos z Włoch. Breslau 1859 rok.
34. Neigebaur – Historia Cesarskiej Leopoldino-Karolinijskiej Niemieckiej Akademii Przyrodników w drugim wieku jej istnienia. Jena 1860 rok.
35. Jako Anonim: Wspomnienia kanonika hrabiego von W. Od początku pierwszej rewolucji francuskiej do czasów współczesnych. Lipsk 1864 rok.
Warto dodać, że w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego zachował się zbiór korespondencji Johanna Daniela Ferdinanda Neigebaura. Są to 254 listy skierowane do niego przez różne osoby od 8 października 1914 do 9 marca 1862 roku. Nie były one do tej pory opracowane naukowo, a już inwentarz tej korespondencji przynosi nam sporo ciekawych informacji, zarówno o samym Johannie Neugebauerze, jak i o jego rodzinie, której losy także nie są szerzej opisane. Dzięki tym listom dowiadujemy się na przykład, że Neigebaur należał w okresie świdnickim swojego życia (być może także później) do loży masońskiej „Herkules” w naszym mieście. W zbiorze listów zachował się bowiem dokument (bez daty), wystawiony w Świdnicy, w którym potwierdza się przynależność Neigebaura do świdnickiej loży i zdobycia przez niego kolejnych stopni wtajemniczenia. Z innych, zachowanych listów warto chociażby wspomnieć o: sprzedaży wsi Werndorf (Jaźwiny) bliżej nieznanemu H. D. A. Neigebaurowi (4.04.1820 rok), patencie kapitańskim 17. Regimentu Landwery dla Hansa Neigebaura (20.10.1824 rok), awansie na tajnego radcę (14 kwietnia 1832 rok), odwołaniu ze służby państwowej (22.06.1842 rok), podziękowaniach za służbę od współpracowników (5.08.1842 rok), Zestawienie inwentarzowe zachowanej korespondencji zamieszczamy obok.
4 LIKES
Skomentuj jako pierwszy!