Karl Abraham baron von Zedlitz und Leipe był prezydentem Rejencji Górnośląskiej, królewskim ministrem stanu, ministrem sprawiedliwości, ministrem do spraw kościoła i szkół za rządów króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego.
Urodził się 4 stycznia 1731 r. w Czarnym Borze w pobliżu Kamiennej Góry. Początkowo pobierał nauki we własnym domu, gdzie rodzice wynajęli dla niego specjalnego nauczyciela domowego. Jako młody chłopiec trafił do Świdnicy, gdzie uczęszczał do liceum ewangelickiego przy Kościele Pokoju. Johann Benjamin Becker wymienia go w swej Historii liceum ewangelickiego w Świdnicy pośród najzdolniejszych i najsłynniejszych uczniów tutejszej szkoły ewangelickiej. Po zakończeniu nauk w naszym mieście Karl Abraham baron von Zedlitz wysłany został na dalszą naukę do Akademii Rycerskiej w Brandenburgu an der Havel, a następnie do elitarnej szkoły Carolinum w Brunszwiku. Szkoła ta, mimo iż była placówką gimnazjalną, była zbliżona swym poziomem do uczelni wyższej. Von Zedlitz chwalił w późniejszych latach szczególnie tę ostatnią placówkę naukową, której jak sam stwierdzał – „najwięcej zawdzięczał”.
Po doświadczeniach wieku młodzieńczego, przyszedł w jego życiu czas pogłębiania umiejętności na uniwersytecie. Studiował szeroko pojmowane nauki prawnicze i filozofię na uniwersytecie w Halle. Tutaj zwrócił swą osobą uwagę króla Prus Fryderyka II Wielkiego, który wkrótce zaczął powierzać mu ważne urzędy w Berlinie. W 1755 roku przyjęty został na aplikanta Sądu Najwyższego w stolicy Prus. Wkrótce mianowany został radcą Wyższego Urzędu Rejencyjnego we Wrocławiu, a następnie prezydentem Wyższego Urzędu Rejencyjnego w Brzegu. Pod koniec 1770 roku przejął stanowisko Rzeczywistego Tajnego Ministra Sprawiedliwości.
Przy kolejnym podziale stanowisk w gabinecie Fryderyka II Wielkiego, mianowany został szefem departamentu do spraw kryminalnych, a następnie do spraw wyznań i szkolnictwa. W historii Prus zapisał się na trwałe właśnie dzięki swym błyskotliwym reformom i posunięciom będąc ministrem oświaty. Swoje poglądy na temat reformy szkolnictwa ujął w przemówieniu wygłoszonym 7 listopada 1776 roku w siedzibie Pruskiej Akademii Nauk. Było ono swoistym programem, który z pełną konsekwencją starał się realizować w okresie sprawowania urzędu ministerialnego. Program ten w ogólnym zarysie uznać można za zgodny z wytycznymi ideowymi oświecenia. Przewodziło mu motto: „Każdy obywatel bez względu na stan, z którego się wywodzi, powinien kształcić swe naturalne czy też przyrodzone zdolności, aby móc je wykorzystać z pożytkiem dla państwa.” Istotną kwestią było przy tym kształcenie charakteru wychowanków szkół zgodnie z moralnymi nakazami Chrystusa. Von Zedlitz reprezentował bowiem pogląd, iż nie można wykształcić żadnej miłości do Ojczyzny bez religii. Bez aktywnego udziału w życiu religijnym, nikt nie może zostać porządnym, oddanym państwu obywatelem. W tym ostatnim punkcie odbiegał on od oświeceniowych wzorców francuskich, ukazując o wiele starszy konserwatywny sposób myślenia. System oświaty preferowany przez barona von Zedlitza był zatem próbą swoistej symbiozy między starymi, „dobrymi” wzorcami, pochodzącymi jeszcze z czasów reformacji i w pełni nowoczesnego myślenia oświeceniowego, które ukształtować miało nowy wzorzec obywatelski. Za podstawę reformy szkolnictwa pruskiego uznał von Zedlitz Generalną Regulację dla Szkół Krajowych z 1763 roku autorstwa Heckera, ewangelickiego duchownego z Berlina.
Szczególną troską otoczył on szkoły wiejskie, które zreformowane miały być według wzorca szkół, prowadzonych przez brandenburskiego kanonika katedralnego Friedricha Eberharda von Rochow, pana na majątku Rekahn. Celem ostatecznym, do którego dążył było uczynienie z chłopów samodzielnie myślących, przepojonych wiarą ludzi, którzy wyposażeni mieli zostać w wiedzę i zdolności niezbędne do prowadzenia nowoczesnego (jak na owe czasy) życia na wsi. Nauczyciele szkół finansowanych z kasy królewskiej rekrutowali się przeważnie spośród inwalidów wojennych.
Szkolnictwo miejskie zgodnie z założeniami barona von Zedlitza stanowić miało „wylęgarnię” mieszczan. Jego reforma zakładała fundację kilku szkół dla jednego miasta i likwidację starych szkół łacińskich. Wyjątkowe miejsce w jego systemie zajmować miała szkoła ewangelicka w Świdnicy, która zgodnie z jego zamierzeniami, stać się miała placówką o charakterze ponadregionalnym. Mimo intencji i pism, które wysyłał w tej sprawie do króla Fryderyka II, nigdy nie doszło do realizacji tych planów. Baron von Zedlitz może pod tym względem być wzorcem prawidłowego lobbingu na rzecz szkoły i miasta, którym zawdzięczał pierwsze szlify w drodze do kariery. Na pewno świadczy to jednak o głębokim przywiązaniu von Zedlitza do Świdnicy, w której spędził młodzieńcze lata i która w jego życiu zajmowała ważne miejsce.
Interesujące wydają się wytyczne, jakimi minister oświaty von Zedlitz kierował się przy reformie szkolnictwa średniego i wyższego w Prusach. Przykładał on między innymi wielkiego znaczenia do nauczania języków starożytnych – łacinę uznawano jeszcze w owym czasie za język międzynarodowy nauki, stąd też kładł on szczególny nacisk na kształcenie w języku Cycerona i Owidiusza. Popierał również nauczanie w szkołach gimnazjalnych języka starogreckiego, którym sam doskonale władał, a którego znajomość zawdzięczał nauce w gimnazjum ewangelickim w Świdnicy. Z języków nowożytnych wspierał szczególnie naukę języka francuskiego w szkołach, który stawał się językiem salonów i korespondencji. Wielki nacisk kładł także na znajomość nauk historycznych i geograficznych. Do zajęć dla wychowanków szkół gimnazjalnych i wyższych należeć miało między innymi miernictwo pól i fizyka, zaś matematyka miała być nauczana jedynie w praktycznej formie. Zgodnie bowiem z wytycznymi króla Fryderyka II Wielkiego uczniowie nie powinni sobie zaprzątać głowy tzw. czystą matematyką.
W okresie ministerialnej działalności von Zedlitza zmienił się również klimat panujący podczas zajęć w szkołach. Stosowanych dotychczas kar cielesnych co prawda nie zarzucono, lecz zmniejszono ich wymiar. Niezwykłym krokiem na drodze ku humanitarnego traktowania uczniów, było zastąpienie używanej dotychczas przez nauczycieli w stosunku do wychowanków formuły „niech on powie” na „co Pan sądzi na ten temat”. Wyjątkowym posunięciem barona von Zedlitza było stworzenie w 1787 roku Wyższego Kolegium Szkolnego w Prusach, które w gruncie rzeczy było jednym z pierwszych w Europie ogólnopaństwowych kuratoriów oświaty.
Jednym z ostatnich wielkich osiągnięć von Zedlitza było wprowadzenie w pruskich szkołach średnich egzaminu maturalnego, choć odpowiedni edykt w tej sprawie sygnował członek kuratorium oświaty Wöllner. 3 lipca 1788 roku Karl Abraham von Zedlitz zrezygnował ze względu na wiek z pracy w ministerstwie oświaty i wyznań, zaś 3 grudnia 1789 roku zrezygnował z dalszej działalności państwowej i publicznej. Ostatnie lata życia spędził na swym majątku Czerńczyce (niem. Kapsdorf), we wsi leżącej do 1932 roku w powiecie świdnickim (obecnie gmina Kąty Wrocławskie).
Zmarł na wylew krwi do mózgu 18 marca 1789 roku. Karl Abraham baron von Zedlitz und Leipe stworzył podstawy nowoczesnego szkolnictwa pruskiego, na którym wzorowały się w późniejszym czasie inne państwa europejskie. Ten niemal modelowy system szkolnictwa, w niemal prawie w niezmienionej formie przetrwał na Śląsku do 1945 roku.
W 2014 roku w kościele parafialnym pw. św. Jadwigi w Walimiu, w podziemnej krypcie odkryte zostały trumny ze szczątkami członków rodziny von Zedlitz und Leipe. Kilkuletnie badania potwierdziły, że wśród nich znajdują się zmumifikowane szczątki ministra oświaty ze Świdnicy.
Sobiesław Nowotny
Genealogia Karla Abrahama von Zedlitz und Leipe
Ród von Zedlitz z której pochodził przyszły minister oświaty, to bardzo stara, rycerska rodzina wywodząca swoje korzenie z Pleißenlandu – historycznego regionu w zachodniej Saksonii i wschodniej Turyngii (Niemcy), a którego nazwa pochodzi od rzeki Pleiße, przepływającej przez te ziemie. Zedlitzowie posiadali tam liczne lenna i zamek Zedlitz. Na Śląsku – pierwszy, ale nie znany z imienia przedstawiciel tej rodziny pojawia się w źródłach w 1282 roku, jako rycerz księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I Surowego. Na początku XIV wieku rodzina ta posiadała już liczne majątki na Śląsku, skupiając się przede wszystkim na obszarach księstw świdnickiego, jaworskiego i legnickiego, a w kolejnych dziesięcioleciach nabywając majątki także na pozostałych obszarach Śląska. O liczbie Zedlitzów świadczyć może informacja zapisana w Anonymi Leobiensis Chronicon, zamieszczonym w Scriptores rerum Austriacarum, z której wynika, że w wojnie pomiędzy księciem świdnicko-jaworskim Bolkiem II Małym, a królem czeskim Karolem IV Luksemburskim, w jednym ze starć do niewoli czeskiej miało się dostać aż 14 Zedlitzów, służących księciu świdnicko-jaworskiemu.
W II połowie XIV wieku jeden z Zedlitzów (Mikołaj) służył w wojskach papieskich w Italii. Innymi znanymi postaciami w swoich czasach byli Piotr Zedlitz – od 1338 roku pisarz krajowy księstwa świdnickiego oraz Piotr Zedlitz und Maywaldau, członek Rady Królewskiej przy staroście księstwa świdnicko-jaworskiego (1396). Kolejny z Zedlitzów – Bernard, zawędrował aż do Walii, gdzie służył u księcia Edwarda (1364).
Wracając do początków tej gałęzi rodu von Zedlitz, z której wywodził się późniejszy minister, źródła genealogiczne wskazują, że najstarszym, udowodnionym przodkiem był Nickel Wegiste von Zedlitz, żyjący na przełomie XIV i XV wieku. Najnowsze badania pozwalają jednak na określenie z dużym prawdopodobieństwem jeszcze wcześniejszych przodków naszego bohatera. Istotną rolę odgrywa tu przydomek „Wegiste”, charakterystyczny tylko dla jednej gałęzi Zedlitzów – tej, która osiadła w dzierżoniowskim na początku XIV wieku (1316) i służyła na dworze księcia świdnickiego Bernarda I Statecznego. Pierwszym, który go posiadał był Johann (Jan) Wegiste von Zedlitz, aktywny na dworze księcia Bernarda w Świdnicy i walczący pod jego sztandarem między innymi. w rejzie krzyżackiej na Litwę (1321-1322) oraz w wielkiej bitwie pod Mühldorf (1322), której wynik zadecydował o koronie cesarskiej dla Ludwika IV Wittelsbacha.
O Johannie Wegiste von Zedlitz i jego potomkach pisał w jednej ze swoich prac Tomasz Zawadzki z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego:
„Ostatni raz w otoczeniu Bernarda wystąpił w 1325 roku w Dzierżoniowie. Po śmierci księcia w maju 1326 roku pojawił się jeszcze w listopadzie przy księżnej-wdowie Kunegundzie oraz jej synu Bolku II. Nie wiadomo nic o dalszych losach Jana. O jego śmierci wspomina dopiero znacznie późniejszy dokument, wydany w 1342 roku, w którym Kuneman Zedlitz dokonał darowizny dla klasztoru w Krzeszowie w intencji zbawienia duszy jego brata Jana Wegiste. (…) Służący w przeszłości Bernardowi świdnickiemu, walczący wraz z nim pod Mühldorf Jan Zedlitz zwany Wegiste miał czterech synów: Mikołaja, Merbota, Henczla oraz Tyczka. O większości z nich, podobnie zresztą jak o ich ojcu, nie wiadomo zbyt wiele. Pierwsi dwaj w źródłach wystąpili tylko dwa razy.
W Legnicy, w 1349 i 1351 roku, kiedy sprzedali wspólnie z ich stryjem Kreczingiem dobra w Piekarach Wielkich (Gross Beckern). Nieco więcej informacji zachowało się o Henczlu, dziedziczącym po ojcu przydomek Wegiste. Odnotowany został w Świdnicy w 1359 roku przy Bolku II, a także w 1363 roku w Legnicy, w dokumencie Wacława I. Zmarł przed październikiem 1368 roku.
Wystawiony wówczas dokument informuje o jego śmierci, wymieniając przy okazji jego synów: Henryka i Franciszka, oraz ich matkę, bliżej nieznaną Judytę. Pierwszy z braci, Henryk Wegiste, żonaty był z Małgorzatą, córką Zygfryda i Enedy z zamożnej rodziny Reussendorfów. Niewiele źródeł wspomina jego brata Franciszka Wegiste, właściciela dóbr pod Jaworem, żyjącego jeszcze w 1406 roku. Oprócz dwóch synów Henczel Wegiste miał także córkę Katarzynę. Wzmiankowana jest ona w 1370 roku jako żona Jana Bucha. Najjaśniej spośród wszystkich potomków Jana Wegiste przedstawiają się losy jego czwartego syna, Tyczka Wegiste, które śledzić można od 1349 roku. Był aktywny głównie w księstwie świdnicko-jaworskim. Przez wiele lat bez dostrzegalnych jednak sukcesów służył najpierw Bolkowi II, w którego otoczeniu poświadczony został wielokrotnie w ostatnich latach jego panowania, a następnie księżnej Agnieszce. Jako świadek jej dokumentów widoczny był ponad czterdzieści razy do 1388 roku. Żył najpóźniej do listopada 1389 roku. Źródła nie zachowały żadnych informacji o żonie Tyczka. Jego córką była Elżbieta, wydana za Konrada z Pankendorf (Panków pod Świdnicą), pochodzącego z rodziny Rohnau. Tyczko miał również dwóch synów — Zygfryda i Jana, noszących także przydomek Wegiste. Pierwszy z nich występował w źródłach od 1389 roku, czyli już po śmierci swojego ojca, drugi natomiast od 1397 roku, lecz zmarł dość szybko. W 1404 roku wdową po nim nazywana była Anna Konradswalde.”
Niestety, nie odnaleźliśmy dowodów na to, który z synów Johanna Wegiste von Zedlitz – Nikolaus, Merbot, Henczel czy Tyczko lub ewentualnie wnuków był ojcem Niclasa Wegiste von Zedlitz, uznawanego za najstarszego przodka ministra oświaty.
Genealogia Karla Abrahama von Zedlitz und Leipe (uproszczona, bez linii bocznych)
Bohater niniejszego artykułu jest zaznaczony na czerowny kolor (pozycja nr „0”). Powyżej niego wymienie są jego przodkowie (aż do najstarszego – nr 12), a poniżej potomkowie.
-12. Johann (Jan) Wegiste von Zedlitz (??-po 1326)
Dokładna data urodzin i śmierci nie są znane. Po raz ostatni w źródłach występuje w listopadzie 1326 roku. W 1342 roku wymieniany już jest jako osoba zmarła. Miał czterech znanych synów: Nikolausa Wegiste von Zedlitz, Merbota Wegiste von Zedlitz, Henczela Wegiste von Zedlitz i Tyczke Wegiste von Zedlitz.
-11. Nieznany z imienia Wegiste von Zedlitz (??-??)
-10. Nieznany z imienia Wegiste von Zedlitz (??-??)
…………………………………………………………
-9. Nickel Wegiste von Zedlitz (??-1437)
Nie jest znana dokładna data narodzin. Najstarszy, znany przedstawiciel rodu, uznawany za przodka przyszłego ministra oświaty. Ożenił się z Katharine von Doming auf Kaltern (ur. po 1379 r.) córką Jakoba von Doming auf Kaltern. Znany jest jeden syn z tego małżeństwa – Nickel Wegiste von Zedlitz. Zmarł po 1437 roku.
-8. Nickel Wegiste von Zedlitz (1444-po 1491)
Urodził się około 1444, zmarł po 1491 roku. Syn Nickela Wegiste von Zedlitz i Katharine von Doming auf Kaltern. Ożenił się z Veronika von Zedlitz. Z tego związku urodziła się czwórka znanych dzieci: Anne von Schellendorff z domu Zedlitz; Euphemie von Reichenbach z domu Zedlitz; Georg von Zedlitz i Siegmund von Zedlitz.
-7. Siegmund von Zedlitz (??-1521)
Dokładna data urodzenia nie jest znana. Szacuje się, że mogło to nastąpić pomiędzy 1485 a 1491 rokiem. Był synem Nickela Wegiste von Zedlitz i jego żony Weroniki von Kittlitz, córki Heinza von Kittlitz i Eufemii von Profen. Ożenił się z Margarethe von Zedlitz z domu von Üchtritz, z która miał dwójkę znanych dzieci: Else von Schindel z domu Zedlitz oraz Barthela von Zedlitz. Zmarł po 31 sierpnia 1521 roku, z którego to dnia zachowała się ostatnia wzmianka o nim w źródłach.
-6. Barthel von Zedlitz (??-1550)
Dokładna data urodzenia nie jest znana, musiało to jednak nastąpić po 1475 a przed 1530 rokiem. Był synem Siegmunda von Zedlitz i Margarethe von Zedlitz z domu von Üchtritz ze Schwerty (Świecie, powiat lubański). Z tego związku znamy piątkę urodzonych dzieci: Antona von Zedlitz; Siegmunda von Zedlitz; Anne von Strachwitz z domu von Zedlitz; Elisabeth von Strachwitz z domu von Zedlitz i Ernsta von Zedlitz auf Mittel-Leipe. Zmarł w 1550 roku w Leipe.
-5. Siegmund von Zedlitz (1577-??)
Urodził się 5 czerwca 1577 roku, data śmierci nie jest znana. Był synem Barthela von Zedlitz i Euphemii von Zedlitz z domu von Elbel. Ożenił się z Elisabeth von Hochberg ze związku z która dochował się piątki znanych potomków: Dietricha von Zedlitz; Margarethe von Logau z domu Zedlitz; Siegmunda von Zedlitz; Barbary von Bibran z domu Zedlitz i Georga von Zedlitz.
-4. Georg von Zedlitz (??-po 1612)
Dokładna data jego urodzin nie jest znana. Szacuje się, że mogło to nastąpić pomiędzy 1562 a 1602 rokiem. Był synem Siegmunda von Zedlitz i Elizabeth von Hochberg. Ożenił się z Rosine von Heugel (??-1640), z którą dochował się dwójki dzieci – Lorenza von Zedlitz und Leipe i Rosiny von Nimptsch z domu von Zedlitz und Leipe. Zmarł po 1612 roku.
-3. Lorenz von Zedlitz und Leipe (1608-1667)
Urodził się 22 kwietnia 1608 roku w Piławie Górnej, jako syn Georga von Zedlitz i Rosiny von Heugel z Groß Sägewitz (Solna, powiat wrocławski). Ożenił się z Anne von Zedlitz (1615-1680) z którą dochował się sześciorga dzieci: Davida Heinrich von Zedlitz und Leipe; Anne Susanne von Zedlitz und Leipe; Helene Rosine von Zedlitz und Leipe; Joachima Friedricha von Zedlitz und Leipe; Siegmunda von Zedlitz und Leipe i Barbara Helena von Zedlitz und Neukirch. Zmarł 13 grudnia 1667 roku w wieku 59 lat w Czerńczycach.
-2. Siegmund von Zedlitz und Leipe (1659-1726)
Urodził się 26 lipca 1659 roku w Czerńczycach. Był synem Lorenza von Zedlitz und Leipe oraz Anne von Zedlitz (1615-1680). Był dwukrotnie żonaty. Po raz pierwszy z Hedwig Juliane von Rohr und Stein (1686-1734), córką Hansa Friedricha von Rohr und Stein – pana na Nowej Wsi Niemczańskiej i Elizabeth Kottulinska. Z tego małżeństwa urodziło się sześcioro dzieci: Anna Elisabeth Freiin von Seherr-Thoss z domu Zedlitz und Leipe; Friedrich Moritz von Zedlitz und Leipe; Joachim Friedrich von Zedlitz und Leipe; Heinrich Wilhelm von Zedlitz und Leipe; Siegmund Konrad von Zedlitz und Leipe i Juliane Charlotte von Zedlitz und Leipe. Z drugiego małżeństwa z Anne Helene von Zedlitz (1664-1706), córką Friedricha von Zedlitz i Anne Magdalene von Zedlitz z Kammerswaldau (Komarno, powiat karkonoski) urodziło się ośmioro dzieci: Friedrich Siegmund von Zedlitz und Leipe; Georg Gottlieb von Zedlitz und Leipe; Anna Ursula von Zedlitz und Leipe; Heinrich Konrad von Zedlitz und Leipe; Konrad Wilhelm von Zedlitz und Leipe; Eleonora Charlotte von Zedlitz und Leipe; Karl Siegmund von Zedlitz und Leipe i Anna Helena von Luck z domu Zedlitz und Leipe. W sumie Siegmund von Sedlitz und Leipe dochował się 14 potomków. Zmarł w Krzyżowej 24 października 1726 roku w wieku 67 lat.
-1. Karl Siegmund von Sedlitz und Leipe (1703-1756)
Urodził się 27 września 1703 roku w Krzyżowej. Syn Siegmunda von Sedlitz und Leipe i Anne Helene von Zedlitz aus Kammerwaldau (1664-1706). Z tego związku znanych jest pięcioro dzieci – Karl Siegmund von Zedlitz und Leipe; Karl Abraham von Zedlitz und Leipe; Sophie Ernestine von Dresky z domu von Zedlitz und Leipe; Charlotte Eleonore von Logau und Altendorf z domu von Zedlitz und Leipe i Niclas Friedrich von Zedlitz und Leipe. Pełnił funkcję landrata (naczelnika) powiatu świdnickiego. Zmarł 8 listopada 1756 roku w Kątkach (powiat świdnicki) w wieku 53 lat.
0. KARL ABRAHAM VON ZEDLITZ UND LEIPE (1731-1793)
Urodził się 4 stycznia 1731 roku w Czarnym Borze, zmarł 18 marca 1793 roku w wieku 62 lat w Czerńczycach. Syn Karla Siegmunda von Zedlitz und Leipe i Eve Eleonore Elisabeth von Czettritz und Neuhaus und Schwarzwaldau (1713-1782). Ożenił się z Christiane Wilhelmine von Schickfuß und Neudorf (1646-1699). Z tego związku urodziło się jedno dziecko – syn Heinrich von Zedlitz und Leipe. Zmarł 18 marca 1793 roku w wieku 62 lat. Pełnił między innymi. funkcję ministra oświaty w rządzie pruskim.
+1. Heinrich von Zedlitz und Leipe (1781-1835)
Jedyny znany syn Karla Abrahama von Zedlitz und Leipe i Christiane Wilhelmine von Zedlitz und Leipe. Urodził się 23 stycznia 1781 roku w Czerńczycach, których był później dziedzicznym panem. Ożenił się z Karoline Frederike Wilhelmine von Paczenksy und Tenczin (1780-1854), córką Karla Heinricha von Paczensky und Tenczin auf Seifersdorf i Helene Ernstine Elisabeth von Paczensky und Tenczin. Nie są znane żadne dzieci z tego małżeństwa. Linia ministra Karla Abrahama von Zedlitz und Leipe wygasła w ten sposób bezpotomnie. Zmarł 5 lutego 1835 roku w wieku 54 lat.
Andrzej Dobkiewicz (Fundacja IDEA)
5 LIKES
Skomentuj jako pierwszy!