Odbywające się w 1875 roku na Śląsku manewry wojskowe armii pruskiej stały się dla cesarza Wilhelma I znakomitą okazją do odwiedzenia tej dawnej pruskiej prowincji. Gazety lokalne opisywały dokładnie przebieg manewrów wojskowych a także program wizyty cesarza. Na swoją główną kwaterę w czasie tych ćwiczeń wojskowych cesarz wybrał zamek Książ należący do rodziny von Pleß.

Zanim cesarz przyjechał do zamku Książ udał się do stolicy prowincji Wrocławia. Pociąg cesarski wyruszył z Berlina poprzez Głogów (Glogau), gdzie zrobiono krótki postój ze względu na upalną pogodę[1]. Następny postój został zorganizowany w Brzegu Dolnym (Dyherrnfurth), gdzie miejscowy właściciel ziemski zaprosił monarchę na posiłek podany w namiocie. W dalszej podróży cesarz mógł obserwować, że każda stacja kolejowa na trasie jego przejazdu była pięknie ozdobiona, a na peronach i w pobliżu stacji  oczekiwały na niego tłumy mieszkańców. Do Wrocławia pociąg cesarski przybył z opóźnieniem około godziny 16[2]. Na dworcu Świebodzkim cesarza witali: arcyksiążę Austrii Albrecht[3], któremu towarzyszył tutejszy attaché wojskowy Austrii  major książę Liechtenstein oraz dwaj pruscy oficerowie  General porucznik Hans Adolf von Bülow[4] i major Karl Alexander hrabia Finck von Finckenstein[5]. W świcie cesarza znajdowali się: poza Kronprinzem Fryderykiem[6], jego żona Wiktoria[7] i Arthur książę Connaugth[8], oraz książęta Karl[9], Friedrich Karl[10] i Albrecht[11], następnie Friedrich Franz II, Wielki Książę Meklemburgii-Schwerin[12], Carl Alexander książę von Sachsen-Weimar[13], minister wojny Georg Arnold von Kamele[14] i wielu generałów i adiutantów oraz lekarz osobisty cesarza doktor Gustav Adolph von Lauer[15].  Po powitaniu na dworcu wrocławskim cesarz, Kronprinz Fryderyk, jego żona Wiktoria i książę von Connaugth udali się przez wspaniale udekorowane miasto do zamku[16]. Wieczorem cesarz wziął udział w specjalnym przedstawieniu teatralnym, ale po jego zakończeniu szybko udał się na zamek na odpoczynek. Następnego dnia o godzinie 10 cesarz ze świtą udał się pociągiem specjalnym na miejsce parady 6 Korpusu Armii[17].

Po paradzie wojskowej w okolicach Bolesławic Świdnickich, Tomkowej i Jawornika, cesarz wraz ze świtą pojechał ze stacji kolejowej w Bolesławicach Świdnickich do Wrocławia, gdzie jego pociąg przyjechał około godziny 13.55. W stolicy prowincji o godzinie 17 podano uroczystą kolację[18].

Następnego dnia w sobotę o godzinie 9 cesarz wyjechał do Imbramowic (Ingramsdorf) a stamtąd do Żarowa (Saarau), drogą prowadzącą wzdłuż linii kolejowej do Krukowa (Raaben), a następnie wzdłuż rzeki Strzegomki. W tej okolicy miały odbyć się manewry, które miał oglądać monarcha[19].

W dniu 11 września po zakończeniu manewrów w okolicy Jaroszowa (Järischau) cesarz udał się na dworzec kolejowy w pobliskim Strzegomiu skąd pojechał pociągiem specjalnym do Książa[20]. Pociąg cesarski przyjechał do stacji w Lubiechowie (Liebichau) o godzinie 16.15, czyli dwie godziny później niż przewidywano, a to ze względu na opóźnienie na placu ćwiczeń wojskowych i spóźnienie się Kronprinza i jego małżonki Wiktorii na dworzec w Strzegomiu[21]. Powitanie cesarza na dworcu kolejowym przybrało wręcz formę święta ludowego  (Volksfest) i wzięły w nim udział okoliczne cechy, stowarzyszenia, bractwa górnicze i pracownicy z okolicznych fabryk. Cesarz wydawał się być zaskoczony, ale i zadowolony tak wspaniałym przyjęciem. Po powitaniach cesarz w towarzystwie Kronprinza Fryderyka, jego małżonki Wiktorii, arcyksięcia Albrechta i księcia von Connaugth udali się powozami do zamku Książ[22]. Do rezydencji księcia Pleß cesarz zaprosił tylko nielicznych gości, jak to tłumaczyła prasa, ze względu na zbyt mało miejsca dla tak znakomitych gości. Zaszczytu tego dostąpił poza wspomnianymi wcześniej gośćmi także rosyjski gubernator  generalny hrabia Paul Demetrius von Kotzebue[23]. Po przyjeździe do zamku zostali serdecznie powitani przed portalem wejściowym przez małżonkę księcia von Pleß, Marię,  jej siostrę i troje najmłodszych dzieci księcia[24]. Cesarz pozdrowił wszystkich zgromadzonych przed bramą wejściową urzędników książęcych a  z niektórymi zamienił kilka słów. W tym czasie małżonka Kronprinza udała się z księżną Pleß do wyznaczonych dla niej komnat. Dołączył do nich wkrótce cesarz wraz księciem von Pleß[25], książę Albrecht szedł z siostrą księżnej, a książę Connaugth towarzyszył córce księżnej Louise von Hochberg. Kronprinz tymczasem wziął za ręce dwóch najmłodszych synów księcia i udał się z nimi do zamku.

Opóźniony przyjazd pociągu specjalnego wymusił zmiany w programie wizyty cesarza i związku z tym kolacja została podana o godzinie 18 w pięknie oświetlonej wielkiej sali zamku. Tam spotkali się wszyscy goście z gospodarzami zamku. Po lewej stronie cesarza usiadła księżna von Pleß, a po prawej małżonka Kronprinza, obok niej zasiadł arcyksiążę Albrecht. W gazecie Breslauer Zeitung wydrukowano w języku francuskim menu  jakie podano na kolacji:

• Potage Rostolnik de canards à la russe (Rosół z kaczki po rosyjsku);
• Bouchées au chasseur (Paszteciki myśliwskie);
• Saumon sauce genevoise et hollandaise (Łosoś z sosem genewskim i sosem holenderskim);
• Selle de veau à la duchesse (Polędwica cielęca „à la duchesse”);
• Filets de perdreaux à la bohémienne (Filety z kuropatw po czesku);
• Aspic de homards à la Bagration (Galareta z homara „à la Bagration”- nazwa potrawy pochodzi od  księcia Bagrationa);
• Selle de chevreuil rôtie, gelée de groseilles (Pieczony comber z sarny z galaretką z czerwonych porzeczek);
• Salade. Compote. (sałata, kompot owocowy);
• Fonds d’artichauts à l’italienne (Dna karczochów po włosku);
• Pêches à la Condé (Brzoskwinie „à la Condé” – nazwa potrawy pochodzi od  księcia Kondeusza);
• Gelée au champagne (Galaretka z szampanem)[26].

 Po kolacji całe towarzystwo zgromadziło się w położonej obok wielkiej sali, pokoju księcia i księżnej, w którym rozmawiali do godziny 21.15, kiedy cesarz udał się na spoczynek.

W niedzielę 12 września gości powitała piękna pogoda. O godzinie 9.15 cesarz wraz z następcą tronu, jego małżonką, księciem Connaught, księciem i księżną von Pleß zasiedli w loży książęcej kaplicy zamkowej i wysłuchali nabożeństwa. Kazanie wygłosił radca konsystorza Weigelt z Wrocławia. Arcyksiążę Albrecht, który był katolikiem udał się do kościoła katolickiego w Świebodzicach (Freiburg) i wrócił do zamku punktualnie o godzinie 10.15[27]. Cesarz zamierzał w tym dniu udać się na wizytę do hrabiego Bolko von Hochberga[28] w Roztoce (Rohnstock), ale zabronił mu tego jego nadworny lekarz doktor von Lauer[29]. Dlatego z wizytą pojechał tylko Kronprinz wraz z księciem Connaugth,  nadprezydentem Adolfem von Arnim’em[30] i księciem Karolem ze świtą. O godzinie 11 wjechali do Świebodzic, gdzie zostali uroczyście powitani przez licznie zgromadzonych mieszkańców i władze miejskie.

Przed ustawioną z tej okazji bramą honorową władze miejskie powitały znamienitych gości, a jedna z dam wręczyła następcy tronu bukiet kwiatów. Po tym krótkim postoju orszak pojechał dalej w kierunku Roztoki. Wszędzie na trasie przejazdu byli owacyjnie witani przez zgromadzonych mieszkańców wiosek i właścicieli ziemskich, jak w Jaskulinie (Möhnersdorf), gdzie gości powitał baron von Seherr-Thoß i Dobromierzu, gdzie zostali przyjęci przez hrabiego von Seherr-Thoß.  Powitania, w poszczególnych wioskach przedłużały podróż do Roztoki. Już w jej granicach orszak gości powitał osobiście hrabia Bolko von Hochberg a następnie towarzyszył im  konno aż do zamku, gdzie zostali przywitani przez duchowieństwo, miejscowe władze, nauczycieli i inne stowarzyszenia i cechy. Po przywitaniu hrabia zaprosił gości do zamku, w którym szybko podano obiad. Po obiedzie około godziny 15, Kronprinz i jego świta wyruszyli w drogę powrotną do Książa, do którego przyjechali o godzinie 16. Wkrótce po nich do Książa przyjechał hrabia Bolko Hochberg wraz z Wielkim Księciem Meklemburgii. O godzinie 17 podano obiad. Gazeta Breslauer Zeitung ponownie zamieściła menu:

• Potage à la Rossini – (zupa a la  Rossini)
• Boudins de faisans à la Villeroi (Villeroy) – (kiełbaski lub paszteciki z bażanta w sosie Villeroi);
• Fruites au bleu (Sauce mayonnaise) – (owoce morza w sosie niebieskim);
• Rostbeaf et porcinus sauce poivrade – (rostbef i wieprzowina z sosem pieprzowym);
• Filets de volaille aux truffes – (filety drobiowe z truflami);
• Écrevisses à la maître d’hôtel – (raki w maśle maître d’hôtel);
• Salade compote petits pois à la française – (sałatka z kompotem owocowym i groszkiem po francusku);
• Ananas à la Savarin, glaces garnies de soufflé glacé – (ananas w stylu Savarin z lodami i sufletami lodowym)i[31].

W czasie, gdy Kronprinz był w Roztoce, jego małżonka w towarzystwie księżniczki von Kleist zwiedziła posiadłości książęce i narysowała wiele szkiców okolicy. Cesarz, któremu lekarz zalecił odpoczynek, rozkoszował  się pięknymi widokami z zamku, ale nie zaniedbał też pracy w swoim gabinecie[32].

Między godziną 19 a 20 obył się wielki capstrzyk, w trakcie którego grało 18 orkiestr wojskowych (8 z piechoty, 5 z kawalerii, 2 artylerii i inne). Jeszcze nigdy na dziedzińcu zamku Książ nie grała tak wielka orkiestra. Wrażenie było wielkie, tym bardziej, że sam zamek jak i  jego dziedziniec został pięknie oświetlony. Po capstrzyku odbył się wielki koncert i wielka orkiestra zagrała m. in.: uwerturę z opery „Feldlager in Schlesien”, „Tannhäuser-Marsch“ oraz finał z opery  „Satanella“. Cesarz i jego świta podziwiali występ orkiestry stojąc w otwartych oknach pierwszego piętra zamku.  Po godzinie 21 cesarz udał się na spoczynek do swoich komnat[33].

Marek Żubryd

---

[1]„Allgemeine Zeitung“, Nr. 255, Sonntag, 12.September 1875, s. 3994. Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de. „Provinzial Corenspondenz“, Nr.37, 15. September 1875, https://dfg-viewer.de/.

[2] „Beilage zur Allgemeinen Zeitung“, Nr. 255, Sonntag, 12. September 1875, 4001, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de.

[3] Albrecht Fryderyk Rudolf ((ur. 3.08.1817 w Wiedniu; zm. 18.02.1895 w Arco), arcyksiążę austriacki , książę cieszyński, marszałek polny armii cesarsko-królewskiej. Taras von Borodajkewycz: Albrecht Friedrich Rudolf. [w:]: Neue Deutsche Biographie (dalej: NDB). s. 170.

[4] Hans Adolf Julius von Bülow (ur. 27.02.1816 w Ossecken; zm 9.12.1897 w Berlinie), pruski generał artylerii. W styczniu 187r r. został mianowany Inspektorem 2. Inspekcji Artylerii a we wrześniu awansowany do stopnia generała-porucznika. Bernhard von Poten, Bülow, Hans von, [w:] Allgemeine Deutsche Biographie (dalej: ADB). s. 358–360.

[5] Karl Alexander Ferdinand August Graf Finck von Finckenstein (ur. 29.07.1835 w Madlitz; zm. 20.08.1915 w Nieder Schönbrunn), pruski generał piechoty. Od 1872 roku był przybocznym adiutanten cesarza Wilhelma I. Finck von Finckenstein, Karl Graf. [w:] Militär-Wochenblatt. Hrsg. Guido von Frobel, E. S. Mittler & Sohn, Nr. 75 vom 17. Juni 1909, s. 1721–1722.

[6] Friedrich Wilhelm Nikolaus Karl von Hohenzollern, późniejszy cesarz Fryderyk III (ur. 18.10. 1831 w Poczdamie; zm. 15.06.1888 tamże),cesarz  Niemiec i król Prus. Panował jedynie 99 dni, zmarł na zapalenie płuc po operacji krtani. Był synem Wilhelma, pierwszego cesarza zjednoczonych Niemiec. Często podróżował po Europie. Brał udział w wojnach o zjednoczenie Niemiec. Heinrich Otto Meisner: Friedrich III. [w:], NDB, 487–489.

[7] Wiktoria,Victoria Adelaide Mary Louise Saxe-Coburg-Gotha (ur. 21.11.1840 w Londynie; zm. 5.08.1901 na zamku Friedrichshof), najstarsza córka królowej Wielkiej Brytanii Wiktorii i księcia Alberta. 25.01.1858 odbył się jej ślub z przyszłym następcą tronu Prus Fryderykiem Hohenzollernem. Johannes Paulmann: Victoria. [w:], NDB, s. 809.

[8] Artur, książę Connaught i Strathearn, (ur.1.05.1850 w Londynie; zm. 16.01.1942 tamże)  członek brytyjskiej rodziny królewskiej, syn królowej Wikrtorii, marszałek polny armii brytyjskiej, gubernaator generalny Kanady w latach 1911-1916. https://www.thepeerage.com/p10066.htm#i100656 (dostęp na: 12.10.2025)

[9] Karl Anton Joachim Zephyrinus Friedrich Meinrad von Hohenzollern (ur. 7.09.1811 w Krauchenwies; zm. 2.06.1885 w Sigmaringen), książę z rodu Hohenzollern-Sigmaringen oraz książę całej gałęzi domu książęcego Hohenzollernów. Günter Richter, Hohenzollern-Sigmaringen, Karl Anton Fürst von. [w:], NDB, s. 502.

[10] Friedrich Karl Nikolaus von Preußen (ur. 20.03.1828 w Berlinie; zm. 15.06.1885 w Klein Glienicke), pruski książę i generał-marszałek polny. Helmuth Rönnefarth, Friedrich Karl, [w:] (NDB). s. 566.

[11] Friedrich Wilhelm Nikolaus Albrecht Prinz von Preußen (ur.8.05.1837 w Berlinie; zm. 13.09.1906 na zamku Kamenz), pruski generał-marszałek polny, od roku 1885 regent księstwa Braunschweig a od roku 1883 Wielki Mistrz Zakonu Joannitów. Walter Goetz, Albrecht Friedrich Wilhelm Nikolaus. [w:], NDB, s. 173.

[12] Friedrich Franz II., Großherzog von Mecklenburg -Schwerin (ur. 28.02.1823 w Ludwigslust; zm. 15.04.1883 w Schwerinie), od 1842 do śmierci Wielki Książę Meklemburg-Schwerin. Karl Schröder, Friedrich Franz II. [w:], ADB, s. 96–116.

[13] Carl Alexander August Johann, (ur. 24.06.1818 w Weimarze; zm. 5.01.1901 tamże), Wielki Książę Sachsen/Weimar-Eisenach. Friedrich Facius, Karl Alexander. [w:], NDB, s. 264.

[14] Georg Arnold Karl von Kameke (ur.14.04.1817 w Paselwalk; zm. 12.10.1893 w Berlinie), pruski generał piechoty. Ukończył liceum w Szczecinie oraz szkołę artylerii i inżynierii wojskowej w Berlinie. Od roku 1841 służył w Poznaniu i Królewcu. W 1867 roku został generalnym inspektorem twierdz i szefem Korpusu Inżynierów i Saperów. W 1873 roku objął stanowisko ministra wojny. Peter Baumgart, Kamele, von. [w:] NDB, s. 79.

[15] Gustav Adolph Lauer, od1866 von Lauer (ur. 10.10.1808 w Wetzlar; zm.8.04.1889 w Berlinie), pruski Generalarzt  w randze generał-porucznika oraz lekarz osobisty króla Prus i cesarza Niemiec Wilhelma I. Był synek proboszcza katedralnego, który był jego pierwszym nauczycielem. Naukę kontynuował w gimnazjum a po zdaniu matury rozpoczął studia na Medicinisch-chirurgischen Friedrich-Wilhelm-Instituts w Berlinie. W zamian za bezpłatną naukę musiał zobowiązać się do ośmioletniej służby wojskowej jako chirurg wojskowy. W 1844 roku ówczesny książę Wilhelm mianował go swoim lekarzem osobistym i od tego czasu towarzyszył mu we wszystkich podróżach. Lauer, Gustav von. [w:], ADB, s. 602.

„Allgemeine Zeitung“, Nr. 255, Sonntag, 12.September 1875, s. 3994, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de. Carl Weigelt, Die Grafen von Hochberg vom Fürstenstein. Ein Beitrag zur vaterländischen Culturgeschichte. Breslau 1896, s. 256.

[16] „Beilage zur Allgemeinen Zeitung“, Nr. 254, Sonnabend, 11.September 1875, s. 3989, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de.

[17] „Allgemeine Zeitung“, Nr. 255, Sonntag, 12.September 1875, s. 3999, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de.

[18] „Schlesische Zeitung“, Nr. 415, Breslau, Mittwoch, 8. September 1875, śląska biblioteka cyfrowa (dalej: sbc.org.pl).

[19] „Schlesische Zeitung“, Nr. 415, Breslau, Mittwoch, 8. September 1875, sbc.org.pl. „Berliner Börsen-Zeitung“, Nr. 423,Berlin, Sonntag,  den 12. September 1875, Morgen Ausgabe, https://zefys.staatsbibliothek-berlin.de. „Kölnische Zeitung“, Nr. 252 Ertes Blatt, Sonntag, 11. September 1875, https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de.

[20] „Schlesische Zeitung“, Nr. 423, Breslau, Sonntag, 12. September 1875, sbc.org.pl. „Berliner Börsen-Zeitung“ Nr. 421,Berlin, Sonnabend,  den 11. September 1875, Morgen Ausgabe, https://zefys.staatsbibliothek-berlin.de.

[21] „Schlesische Zeitung“, Nr. 424, Breslau, Montag, 13. September 1875, Mittag-Ausgabe, sbc.org.pl. „Bautzener Nachrichten“ N. 213, Dienstag, den 14. September 1875, s. 2586, https://sachsen.digital. „Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“, Nr. 256 Montag, den 13. September 1875, s. 4907, https://digital.slub-dresden.de.

[22] „Schlesische Zeitung“, Nr. 423, Breslau, Sonntag, 12. September 1875, sbc.org.pl. P. Kerber, Geschichte des Schlosses und der Freien Standesherrschaft Fürstentein in Schlesie,. Breslau 1885, s. 119.

[23] Paul Demetrius von Kotzebue (ur. 22.08.1801 w Petersburgu; zm. 1.05.1884 w Rewlu), rosyjski generał gubernator, członek Rady Państwa oraz w latach 1874-1880 pierwszy generał gubernator warszawski. https://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=109759 (dostęp na: 27.10.2025).

„Allgemeine Zeitung“, Nr. 257, Augsburg, Dienstag, 14. September 1875, 4028, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de.

[24] Książę Hans Heinrich XI von Pleß z pierwszego małżeństwa z Marią von Kleist miał czworo dzieci: Hans Heinrich (1861-1938), Ida Luise (1863-1938); Konrad Eduard (1867-1934) i Friedrich Maximilian (1868-1921).

[25] Jan Henryk XI Hochberg (Hans Heinrich XI Graf von Hochberg, ur. 10.09.1833 r. w Berlinie; zm. 14.08.1907 r. w pałacu Albrechtsberg w Dreźnie) – hrabia von Hochberg, książę Pszczyny i Książa, magnat, przemysłowiec. W 1857 wziął ślub z hrabiną Marią von Kleist, córką hrabiego Edwarda von Kleist, a po jej śmierci w 1883 roku trzy lata później poślubił hrabinę Matyldę Ursulę zu Dohna-Schlobitten. Jerzy Polak, Poczet panów i książąt pszczyńskich: Od Fryderyka Erdmanna Anhalta do Jana Henryka XV Hochberga, Część 2. Pszczyna, Towarzystwo Miłośników Ziemi Pszczyńskiej, 2007.

[26] „Breslauer Zeitung“, Nr. 424 Mittag-Ausgabe, Montag, den 13. September 1875, https://jbc.bj.uj.edu.pl.

[27] „Schlesische Zeitung“, Nr. 424, Breslau, Montag, 13. September 1875, Mittag-Augabe, sbc.org.pl .„Bautzener Nachrichten N. 213, Dienstag, den 14. September 1875, s. 2586, https://sachsen.digital. „Erste Beilage zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“, Nr. 257 Dienstag, den 14. September 1875, s. 4923, https://digital.slub-dresden.de. „Erstes Beiblatt zu Nr. 214 des Berliner Tagesblatt“, Dienstag, den 14. September 1875, https://zefys.staatsbibliothek-berlin.de.

[28] Hans Heinrich XIV. Bolko Graf von Hochberg (ur. 23.01.1843 w zamku Książ; zm. 1.12.1926 Szczawnie Zdroju), niemiecki dyplomata I kompozytor. Był młodszym synem księcia Hansa Heinricha X Hochberga, księcia Pless i jego pierwszej żony Idy z domu Stechow-Kotzen. Po ukończeniu gimnazjum i zdaniu matury studiował w Berlinie i Bonn. Do roku 1906 napisał operę, dwie symfonie, jeden koncert fortepianowy i wiele innych utworów muzycznych. W 1886 roku został mianowany generalnym intendentem Teatru Królewskiego. Z funkcji tej zrezygnował w 1902 roku. Powrócił do Roztoki i poświęcił się komponowaniu. Joachim Wilcke, Hochberg, Bolko Graf von. [in:] NDB, Band 9, Duncker & Humblot, Berlin 1972, s. 283 (wersja on-line)

[29] „Schlesische Zeitung“, Nr. 424, Breslau, Montag, 13. September 1875, Mittag-Augabe, sbc.org.pl .„Beilage zur Allgemeinen Zeitung“, Nr. 258, Augsburg, Mittwoch, 15. September 1875, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de. „Bautzener Nachrichten“ N. 241, Mittwoch, den 15. September 1875, s. 2597-2598, https://sachsen.digital. „Zweite Beilage zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“, Nr. 258 Mittwoch, den 15. September 1875, s. 4958, https://digital.slub-dresden.de. „Kölnische Zeitung“, Nr. 255 Erstes Blatt, Dinstag, 14. September 1875, https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de. Staatsbürger Zeitung, Nr. 257.A. Berlin, Dinstag, 14.September 1875, https://zefys.staatsbibliothek-berlin.de.

[30] Adolf von Arnim-Boitzenburg (ur. 12.12.1832 na zamku Baitzenburg; zm. 15.12.1887 tamże), polityk Królestwa Prus. W latch 1874-1877 był nadprezydenten Prowincji Śląskiej. Sieghart Graf von Arnim, Dietlof Graf von Arnim-Boitzenburg. Ein preußischer Landedelmann und seine Welt im Umbruch von Staat und Kirche. Aus dem Deutschen Adelsarchiv (Band 13). C. A. Starke, Limburg an der Lahn 1998, s. 406.

[31] „Breslauer Zeitung“, Nr. 424 Mittag-Ausgabe, Montag, den 13. September 1875, https://jbc.bj.uj.edu.pl.

[32] „Illustrirte Zeitung“, Nr. 1684, Leipzig, 9. October 1875, s. 279, https://books.google.pl/ P. Kerber, Geschichte des Schlosses…, s. 119

[33] „Schlesische Zeitung“, Nr. 424, Breslau, Montag, 13. September 1875, Mittag-Augabe, sbc.org.pl. „Beilage zur Allgemeinen Zeitung”, Nr. 258, Augsburg, Mittwoch, 15. September 1875, Bayerische Staatsbibliothek, https://www.digitale-sammlungen.de. „Bautzener Nachrichten“ N. 241, Mittwoch, den 15. September 1875, s. 2597-2598, https://sachsen.digital „Illustrirte Zeitung“, Nr. 1684, Leipzig, 9. October 1875, s. 279, https://books.google.pl/. „Staatsbürger Zeitung“, Nr. 257.A. Berlin, Dinstag, 14.September 1875, https://dfg-viewer.de. „Erstes Beiblatt zu Nr. 214 des Berliner Tagesblatt“, Dienstag, den 14. September 1875, https://zefys.staatsbibliothek-berlin.de.

3 LIKES