Spotkanie dwóch cesarzy w Roztoce w 1890 roku (cz. 3)

Poprzednie części artykułu można przeczytać tutaj: Spotkanie dwóch cesarzy w Roztoce w 1890 roku (cz. 1), Spotkanie dwóch cesarzy w Roztoce w 1890 roku (cz. 2).

            Pobyt tak wielu znakomitych gości uruchomił wielką machinę, niezbędną do zakwaterowania i wyżywienie nie tylko znakomitych gości ale także stacjonujących w okolicy żołnierzy biorących udział w manewrach. Każdy poddany króla, który dostąpi zaszczytu goszczenie swojego władcy, musi ponieść ogromny ciężar. Nikt nie mógł się okazać bardziej godnym tego zaszczytu niż hrabia Hochberg właściciel pałacu w Roztoce, który został przez autora artykułu nazwany prawdziwym dżentelmenem, łączącym w sobie szlachetność, zarówno w stylu życia, jak i wykształceniu i w bogactwie. Tylko jednemu zadaniu nie był w stanie hrabia sprostać, a mianowicie nie mógł godnie ugościć wszystkich trzech koronowanych głów w swoim pałacu, dlatego król i książęta Saksonii wraz ze swoją świtą, oraz oficerowie obcych armii zostali zakwaterowani w innych okolicznych miejscowościach. W pałacu zamieszkali tylko cesarze, o czym świadczyły powiewające z wschodniego i południowego skrzydła pałacu flagi niemiecka i austriacka[i].

Cesarz Wilhelm II, który przybył do Roztoki już 15 września, zamieszkał w zachodnim skrzydle, na parterze. Cesarz Franciszek Józef zamieszkał natomiast na pierwszym piętrze od strony południowo-wschodniej. Każdy z monarchów otrzymał do swojej dyspozycji pięć pokoi, mianowicie gabinet, salon, jadalnię, sypialnię i łazienkę. W gabinecie cesarza Wilhelma wisiał na ścianie portret Fryderyka Wielkiego naturalnej wielkości[ii]. Utrzymane w stylu renesansowym pokoje cesarzy były w części ozdobione francuskimi gobelinami. Wszystkie pomieszczenia dla gości były ozdobione malowidłami ściennymi. Za pokój dzienny cesarz Austrii otrzymał, nazwany przez autora artykułu, das Juwel des Schlosses (klejnotem zamku) salon muzyczny ozdobiony trzema pięknymi obrazami ściennymi i przepięknym plafonem. Sąsiadujący z salonem muzycznym pokój narożny służył cesarzowi jako gabinet. W salonie, od razu rzucał się w oczy piękny duży marmurowy kominek. Z gabinetem sąsiadowała sypialnia, którą zdobił mały obraz Rafaela przedstawiający objawienie Maryi (Verkündigung Mariä). Natomiast w jadalni znajdował się piękny zbiór porcelany[iii]. Cześć oficerów niemieckich i austriackich została zakwaterowana w pałacu, ale większość z nich musiała otrzymać kwatery w miejscowych domach, część u skarbnika hrabiego Hochberga, inni na parafii lub w budynku szkoły[iv]. Za kuchnię i zaopatrzenie piwnicy odpowiadał personel cesarki, który miał w pałacu do dyspozycji dwie kuchnie i jedną piwnicę[v]. Cały pałac znajdował się pod ścisłą ochroną wojska, wszędzie ustawiono posterunki wojskowe, które kontrolowały wszystkie osoby chcące wejść na teren wokół pałacu. W całej Roztoce roiło się od żołnierzy, królewskich służących, lokai, stangretów, urzędników cywilnych i wojskowych. Słychać było muzykę orkiestr wojskowych[vi].

Anonimowy autor relacji z Roztoki podpisujący swój artykuł inicjałami L.P. przekazał czytelnikom w popołudniowym wydaniu gazety „Schleische Zeitung” bardzo szczegółową relację z pobytu cesarzy i ich świty w pałacu w Roztoce. Już na jej wstępie zaznaczył, że obecność trzech królów, z których dwaj są władcami wielkich państw, to dla tej małej miejscowości położonej nad Nysą Szaloną bardzo dużo. Wioska ukryta jest pośród bujnej zieleni, z której wyrastają czyste białe domki, po części kryte strzechą a po części dachówką. Wioska jak i widoczny z daleka pałac hrabiego Hochberga była świadkiem wielu ważnych wydarzeń historycznych i gościła wielu znamienitych gości. Ale jeszcze nigdy nie goszczono tutaj tak wielu władców, książąt i najwyższych dowódców armii.

            Po przyjeździe do pałacu znamienici goście zostali powitani przez hrabinę Eleonorę von Hochberg[vii]. W pałacu cesarz Wilhelm II spotkał się z królem Saksonii Albertem I Wettynem, który kwaterował w Bronówku (Börchnen) u majora von Mutiusa[viii]. Król Saksonii przyjechał wcześniej, wyjechał w środę 17 września o godzinie 10.20 z dworca w Dreźnie i poprzez Zgorzelec pojechał do Strzegomia[ix].

Może to oznaczać, że 17 września 1890 przez Strzegom przejeżdżały dwie koronowane głowy. Nie wiadomo jednak czy król Saksonii pojechał dalej, tak jak cesarz Franciszek Józef I, nie oddaną jeszcze do użytku linią w kierunku Roztoki, czy też dojechał tylko do stacji Strzegom Główny a następnie powozem do Bronówka.

Niektóre z gazet zamieściły za to dokładny opis pałacu w Bronówku, w którym zamieszkał król Saksonii. Jej redaktor stwierdził, że każdy miłośnik sztuki byłby zachwycony wielką liczbą wspaniałych mebli, szaf, stołów i krzeseł z XVI i XVII stulecia. Dla króla Saksonii przygotowano pokoje na pierwszym piętrze i składały się one z pięknego salonu, pokoju urządzonego w stylu rokokowym, z którego okien rozciągał się piękny widok na zamek w Roztoce i na Strzegom. Jako jadalnię i sypialnię służyły królowi dwa pokoje urządzone w stylu niemieckiego renesansu[x]. Krótko po przybyciu do pałacu w Roztoce król Saksonii odwiedził cesarza Austrii, a następnie cesarz udał się do niego z rewizytą. O godzinie 19 trzej monarchowie i ich kanclerze zasiedli do kolacji, która była podawana na złotych i srebrnych talerzach. Pośrodku długiego stołu siedział cesarz Wilhelm II, po jego prawej cesarz Franciszek Józef I a po lewej król Saksonii. Obok cesarza Austrii siedział kanclerz Leo von Caprivi. Miejsce obok króla Saksonii zajął minister spraw zagranicznych Austro-Węgier Gustav Kalnoky a następnie baron von Meerscheidt-Hüllessen, generał von Bolfras i inni. Po drugiej strony stołu naprzeciwko cesarza Niemiec zasiadł gospodarz Bolko von Hochberg. Menu podane na tę uroczysta kolację było następujące:

• rosół francuski;
• pstrągi w maśle;
• karczek cielęcy;
• szynka w warzywach;
• piersi kuropatw z truflami;
• sałatka z raków w majonezie;
• owoce i sałatki;
• szparagi;
• zapiekanka wiedeńska z morelami;
• diablotki (paluszki z ciasta francuskiego z serem);
• lody na deser[xi].

W trakcie kolacji przygrywała orkiestra wojskowa korpusu grenadierów hrabiego Kleist von Nollendorf. Program tego koncertu został wydrukowany na specjalnym bogato ilustrowanym kartonie i przedstawiał się następująco[xii]:

1. Uwertura „Ein Feldlager in Schlesien” autorstwa Giacomo Meyerbeer’a[xiii];
2. Fantazja z opery „Lohregrin”, Richarda Wagnera;
3. „Hoch Habsburg”- marsz Johanna Nepomuka Kral‘a[xiv];
4. Walc Strauß’a „An der schönen blauen Donau”;
5. Marsz regimentu „General von Zanthier in Torgau” Carla Friedricha Günther’a; Aus der Sammlung der Churfüstl. Sächsischen Armee (Ze zbiorów elektorskiej armii saskiej);
6. Fantazję z opery „Der Prophet” Giacomo Meyerbeer’a w aranżacji Wilhelma Wieprecht’a[xv]
7. „Forosetta” Luigi Arditti’ego[xvi];
8. „Fanfare militaire” autorstwa Josepha Ascher’a[xvii].

Poza koronowanymi głowami w kolacji wzięło udział 59 osoby. Po kolacji hrabia Hochberg zaprosił swoich gości na wieżę zamkową aby mogli podziwiać rozświetlone wzgórza[xviii].

Pierwszego wieczoru, po przyjeździe cesarzy domki wiejskie próbowały konkurować z pałacem hrabiowskim, starając się dorównać mu iluminacją. Pobytowi cesarzy w Roztoce i w czasie manewrów wojskowych towarzyszyła znakomita pogoda, niebo było błękitne, powietrze przejrzyste i obserwujący ćwiczenia wojskowe książęta i zaproszeni goście z obcych armii mogli podziwiać piękny śląski krajobraz[xix].

Hrabia Bolko von Hochberg zrobił swoim znakomitym gościom niespodziankę na czas ich pobytu w jego zamku. Kazał mianowicie zamontować połączenie telefoniczne między zamkiem a Operą Berlińską i w ten sposób obaj monarchowie mogli posłuchać przedstawienia operowego i zarówno chór, orkiestrę i solistów było bardzo dobrze słyszeć[xx]. Gazety nie wyjaśniły dokładnie, jak ta transmisja została przeprowadzona, można jednak przypuszczać, że hrabia Hochberg wykorzystał bardzo wówczas popularny aparat zwany teatrofonem.

Następnego dnia już o godzinie 7.15 obaj cesarze udali się konno na teren manewrów wojskowych, które odbywały się pod Strzegomiem pod Górą Krzyżową (Spitzberg). Cesarz Wilhelm II był ubrany w niebieski mundur regimentu przybocznego kirasjerów Nr. 1, a cesarz Franciszek Józef I założył płaszcz regimentu grenadierów gwardii Franciszka[xxi].

Dołączyli do nich wkrótce król Saksonii, jako dowódca 12 Korpusu Królestwa Saksonii, książę Albrecht[xxii] von Preußen, książę Ruprecht[xxiii] z Bawarii i książę Arthur Connaught[xxiv], któremu towarzyszyło siedmioro oficerów angielskich. Natomiast kanclerz Leo von Caprivi i minister Gustav Kalnoky pozostali w Jugowej (Hausdorf), gdzie prowadzili długie rozmowy w sprawach państwowych. Później udali się również na obszar manewrów wojskowych[xxv].

Po zakończonych, tego dnia manewrach, obaj cesarze wrócili do Roztoki, gdzie w ustawionym w pałacowym parku zjedli śniadanie w towarzystwie swoich najbliższych współpracowników. Następnie obaj monarchowie udali się z wizytą do hrabiny von Schweinitz w Jugowej (Hausdorf), u której gościli hrabia Gustav Kalnoky i kanclerz Leo von Caprivi, a następnie pojechali do Dobromierza (Hohenfriedeberg), spotkać się z hrabiną Seherr-Thoß[xxvi], u której ze swoimi dziećmi mieszkała hrabina Hochberg w czasie „okupacji” zamku w Roztoce[xxvii].

Po powrocie z manewrów w parku zamku w Roztoce odbyło się polowanie a następnie zjedzono posiłek w postawionym tam namiocie. Około godziny 17 Wilhelm II i Franciszek Józef pojechali do zamku w Bronówku (Börnchen) złożyć wizytę królowi Saksonii. Wieczorem spotkali się wszyscy w pałacu w Roztoce na kolacji[xxviii].

Obaj cesarza wstawali bardzo wcześnie rano, o 6 a nawet o 5 rano i udawali się na plan manewrów wojskowych. Po zakończonych danego dnia manewrach wracali do pałacu w Roztoce i jedni śniadanie, a wieczorami uroczystą kolację[xxix].

19 września, tak samo jak poprzedniego dnia o godzinie 15, po powrocie z manewrów podano w namiocie w parku pałacu w Roztoce posiłek dla 45 osób[xxx], a o godzinie 20 odbyła się druga uroczysta kolacja w pałacu w Roztoce. Cesarz Wilhelm II siedział po lewej stronie cesarza Franciszka Józefa, a z jego prawej stronu usiadł kanclerz Leo von Caprivi. Obok Wilhelma II siedział król Saksonii a zaraz przy nim minister spraw zagranicznych Austro-Węgier hrabia Kalnoky. Na przeciwko cesarza Niemiec zasiadł hrabia Bolko von Hochberg. Podczas tej uroczystej kolacji obaj monarchowie wręczyli wiele odznaczeń[xxxi].

Manewry jesienne na Śląsku zakończyły się w sobotę 20 września dokładnie o godzinie 10 i odziały biorące w nich udział udały się do swoich kwater. Cesarz Wilhelm II podziękował swoim gościom cesarzowi Franciszkowi Józefowi I, i królowi Saksonii Albertowi za udział w manewrach. Cesarz Austro-Węgier powiedział, że czuł się zaszczycony udziałem w ćwiczeniach wojskowych, które udowodniły znakomite wyszkolenie armii niemieckiej i wyraził wielką dumę, że może być sprzymierzeńcem tak znakomitego sojusznika[xxxii]. Cesarz Wilhelm II opublikował z okazji zakończenia manewrów list, napisany w pałacu w Roztoce, w którym podziękował wszystkim uczestnikom ćwiczeń wojskowych za ich zaangażowanie i dyscyplinę[xxxiii]. Dziennikarz relacjonujący przebieg manewrów wojskowych na łamach gazety „Schlesische Zeitung” podkreślił znaczenie wykorzystanej w czasie tych ćwiczeń wojskowych nowinki technicznej, jaką było zastosowanie heliografu, czyli aparatu sygnalizacyjnego, umożliwiającego szybką komunikację pomiędzy poszczególnymi oddziałami. Na jego uwagę zasłużyło również zastosowanie wodoodpornych namiotów dla żołnierzy[xxxiv]. Przebywając jeszcze w zamku w Roztoce cesarz Wilhelm napisał jeszcze jeden list, tym razem adresowany do nadprezydenta Śląska, w którym dziękował wszystkim za serdeczne przyjęcie jego oraz jego małżonki. Szczególne podziękowania skierował do mieszkańców Wrocławia i Legnicy. Nie zapomniał o podziękowaniach dla mieszkańców małych miejscowości, które były miejscami zakwaterowania wojska w czasie manewrów[xxxv].

Obaj cesarze, oraz król Saksonii zaraz po zakończeniu manewrów udali się do Legnicy, gdzie o godzinie 13 zjedli śniadanie a po oficjalnym pożegnaniu cesarz Franciszek Józef I odjechał o godzinie 14.30 z peronu świebodzickiego przez Pragę do Wiednia. Dziesięć minut po nim odjechali książę Albert, książę August z Saksonii oraz Książęta Ludwig i Rupprecht z Bawarii[xxxvi]. Pociąg cesarza Austrii przyjechał o godzinie 15.25 do Jaworzyny Śląskiej (Königszelt), gdzie zatrzymał się na 4 minuty aby zmienić lokomotywę[xxxvii]. Natomiast cesarz Wilhelm II udał się z Legnicy do zamku w Krzyżowej (Kreisau), gdzie spotkał się z marszałkiem polnym hrabią von Molkte. Z Krzyżowej cesarz pojechał do zamku w Kliczkowie (Klitschdorf), gdzie zabawił do poniedziałku u hrabiego von Solms i uczestniczył w polowaniu[xxxviii]. W gazecie zamieszczono krótki opis wyniku jednego z takich cesarskich polowań, które odbyło się w lasach w pobliżu Osiecznicy (Wehrau) i Kliczkowa (Klitschdorf). Cesarz upolował wówczas osiem jeleni, tym jednego dwudziestaka, jednego szesnastaka, jednego czternastka, dwa dziesiątaki i jeszcze trzy jelenie bez poroża[xxxix].

Spotkanie cesarzy w Roztoce było nie tylko wizyta kurtuazyjną, lecz przede wszystkim polityczną. W wielu artykułach prasowych podkreślano jego znaczenie polityczne i militarne. Spotkanie było manifestacją trwałości sojuszu obu państw, sygnałem dla jego przeciwników, że sojusz  zawarty w 1882 roku jest trwały i oba państwa będą się dalej wspierać.

Marek Żubryd

---

[i] „Schlesische Zeitung“, Nr. 655. Breslau, Freitag, den 19. September 1890 Mittagblatt, sbc.org.pl.

[ii] „Illustrierte Zeitung”, Nr. 2464, 95 Bd, Leipzig und Berlin, 20. September 1890, s. 300. https://books.google.pl/.„Schlesische Zeitung“, Nr. 655. Breslau, Freitag, den 19. September 1890 Mittagblatt, sbc.org.pl.

[iii] „Beilage zu Nr. 216 der Bautzener Nachrichten“, Mittwoch, den 17. September 1890, s. 1715. https://sachsen.digital (dostęp na: 18.05.2025). „Norddeutsche Allgemeine Zeitung“, Abend-Ausgabe, Nr. 434, Berlin, Mittwoch, den 17. September 1890, https://dfg-viewer.de (dostęp na: 26.05.2025).

[iv] [iv]„Schlesische Zeitung“, Nr. 655. Breslau, Freitag, den 19. September 1890 Mittagblatt, sbc.org.pl.

[v] Norddeutsche Allgemeine Zeitung“, Abend-Ausgabe, Nr. 434, Berlin, Mittwoch, den 17. September 1890, https://dfg-viewer.de (dostęp na: 26.05.2025).

[vi] „Schlesische Zeitung“, Nr. 655. Breslau, Freitag, den 19. September 1890 Mittagblatt, sbc.org.pl.

[vii] „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 75, Sonnabend den 20. Septembeer 1890, jbc.jelenia-gora.pl. „Posener Zeitung“, Nr.651, Donnerstag, 18. September 1890, Mittag-Ausgabe,jbc.bj.uj.edu.pl. „Bautzener Nachrichten“, Nr. 217, Donnerstag, den 18.September, abends 1890, s. 1719. https://sachsen.digital (dostęp na: 18.05.2025).

Eleonora Prinzessin von Schönaich-Carolath (ur.25.05.1848 w Zagórze na Dolnym Śląsku; zm.4.02.1923 w Roztoce), w 1869 wyszła za mąż za hrabiego Bolka von Hochberga. www.geni.com (15.05.2025), Helmut Scheunchen, Bolko von Hochberg. [in:] Ostdeutsche Biografie, (wersja on-line).

[viii] Albert Tholuck, Die schlesische Kaisermanöver, [in:] „Illustriete Zeitung”, Nr. 2464, 95 Bd, Leipzig und Berlin, 20. September 1890, s. 300. https://books.google.pl/.

[ix] „Bautzener Nachrichten“, Nr. 215, Dienstag, den 16. September, abends 1890, s. 1703. sachsen.digital (dostęp na: 18.05.2025).

[x] „Bautzener Nachrichten“, Nr. 218, Freitag, den 19. September, abends 1890, s. 1727. sachsen.digital (dostęp na: 18.05.2025). „Norddeutsche Allgemeine Zeitung“, Abend-Ausgabe, Nr. 434, Berlin, Mittwoch, den 17. September 1890, https://dfg-viewer.de (dostęp na: 26.05.2025).

[xi] „Liegnitzer Zeitung“, Nr. 219, Freitag, den 19. September 1890, BUWr GŚŁ, sygn. 31086 IV.

[xii] „Norddeutsche Allgemeine Zeitung“, Abend-Ausgabe, Nr. 438, Berlin, Freitag, den 19. September 1890, https://dfg-viewer.de (dostęp na: 26.05.2025). „Liegnitzer Zeitung“, Nr. 219, Freitag, den 19. September 1890, BUWr GŚŁ, sygn. 31086 IV.

[xiii] Giacomo Meyerbeer (ur. 5.09.1791 w Tasdorf, zm. 2.05.1864 w Paryżu), niemiecki kompozytor operowy. Jego właściwe nazwisko Jakob Liebmann Meyer Beer. Był synem żydowskiego producenta cukru i bankiera Jacoba Judy Herza Beera i Amalii (Malki) Liebmann Meyer Wulff. Większość życia spędził we Francji i dlatego często jest uważany za kompozytora francuskiego. W 1842 roku król Prus Fryderyk Wilhelm IV mianował go dyrektorem muzycznym królewskiej opery w Berlinie. Stanowisko to piastował do 1846 roku. http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/giacomo-meyerbeer (dostęp: 19.10.2024).

[xiv] Johann Nepomuk Kral (ur. 14.09.1839 w Mainz,; zm. 01.01.1896 w Tulln). Jego ojciec był miejskim dyrektorem muzycznym i odpowiadał za jego muzyczną edukację. Po dalszej edukacji Kral pracował jako kapelmistrz wojskowy w armii austro-węgierskiej. Po przejściu na emeryturę założył własny zespół „Civlian Elite Orchestra” i występował w Wiedniu. Jednak szybko wrócił do wojska. Jedną z jego najsłynniejszych kompozycji jest marsz „Hoch Habsburg”. https://www.rundel.de/en/person/johann_nepomuk_kral/746 (dostęp na: 26.05.2025).

[xv] Wilhelm Friedrich Wieprecht (ur. 10.08.1802 w Aschersleben: zm. 4.08.1872 w Berlinie), niemiecki kompozytor, dyrygent i aranżer, uznawany za wielkiego reformatora niemieckiej muzyki wojskowej. Początkowo uczył go ojciec, bardzo wszechstronny muzyk, a potem uczył się od muzyka nadwornego Hünerbein’a. W 1821 roku wyjechał do Lipska z listem polecającym od kapelmistrza miejskiego Bartha do Carla Marii Webera. Z listem tym udał się do Drezna, gdzie rozpoczął dalszą naukę. W 1829 roku król Fryderyk Wilhelm III nakazał Wieprechtowi reformę korpusu muzycznego gwardii przybocznej w Poczdamie. W lutym 1838 został dyrektorem wszystkich kapel muzycznych w korpusie gwardii.Robert Eitner: Wieprecht, Wilhelm Friedrich. [w:] ADB, Band 42, s. 424.

[xvi] Luigi Arditi (ur. 22.07.1822 w Crescentino; zm. 1.05.1903 w Hove pod Brighton), włoski skrzypek i kompozytor. Pracował jako kapelmistrz teatralny we Włoszech, W Nowym Jorku, w Londynie, Konstantynopolu i Petersburgu. https://www.allmusic.com/artist/mn0001473874 (dostęp na: 30.05.2025).

[xvii] Joseph Simon Ascher (ur. 3.06.1829; zm.20.06.1869), niemiecki kompozytor żydowskiego pochodzenia. Od roku 1849 był nadwornym pianistą cesarzowej Francji Eugenii. W 1865 wyjechał do Anglii, gdzie kilka lat później zmarł. Skomponował około 170 utworów na fortepian. https://jewishencyclopedia.com/articles/1895-ascher-joseph (dostęp na: 30.05.2025).

[xviii] „The Illustrated London News“, No.2684, Saturday, September 27.1890, materiały autora. „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 75, Sonnabend den 20. September 1890, jbc.jelenia-gora.pl. „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 217, Gleiwitz, Freitag, den 19. September 1890, sbc.pl. „Posener Zeitung“, Nr.651, Donnerstag, 18. September 1890, Mittag-Ausgabe, jbc.bj.uj.edu.pl. Bautzener Nachrichten“, Nr. 217, Donnerstag, den 18.September, abends 1890, s. 1719. https://sachsen.digital (dostęp na: 18.05.2025). „Die Presse“, Nr. 256, Wien, Donnerstag, den 18. September 1890, Österreichische Nationalbibliothek (dalej: https://alex.onb.ac.at). „Neue Wiener Tagblatt”, Nr. 257, Wien, Donnerstag, 18.September 1890, s. 5. https://alex.onb.ac.at.

[xix] „Schlesische Zeitung“, Nr. 655. Breslau, Freitag, den 19. September 1890 Mittagblatt, sbc.org.pl.

[xx] Altpreußische Zeitung“, Nr. 220, Elbing, Sonnabend, 20. September 1890, dlibra.bibliotekaelblaska.pl. „Innsbrucker Nachrichten“, Nr. 217, Montag, 22.September 1890, s. 5. Universitäts- und Landesbibliothek Tirol (dalej https://ulb-digital.uibk.ac.at). „Neue Freie Presse“, Nr.9365, Wien, Freitag, 19.September. https://alex.onb.ac.at.

[xxi] „Posener Zeitung“, Freitag, 19.September 1890, Mittag-Ausgabe, jbc,bj,uj.edu.pl. „Altpreußische Zeitung“, Nr. 220, Elbinh, Sonnabend, 20. September 1890, dlibra.bibliotekaelblaska.pl. „3. Beilage zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“ Nr. 263, Sonnabend, den 20. September 1890, s. 5997. https://digital.slub-dresden.de (dostęp na: 18.05.2025). „Neue Wiener Tagblatt”, Nr. 258, Wien, Freitag, 19. September 1890, s. 5. https://alex.onb.ac.at. Krakowska gazeta „Czas” przekazując informację o uczestnictwie cesarza Franciszka Józefa w manewrach użyła nazwy „Strzegłów”. „Czas”, Nr. 216, Kraków, sobota 20. Września 1890, s. 3. www.jbc.bj.uj.edu.pl.

[xxii] Fryderyk Wilhelm Mikołaj Albrecht (ur. 8.05.1837 w Berlinie; zm. 13.09.1906 w pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim. Książę pruski z dynastii Hohenzollernów, syn księcia Albrechta Hohenzollerna (1809–1872) i niderlandzkiej królewny Marianny Orańskiej. Brał udział w wojnach z Austrią (1866), w czasie której odznaczył się jako dowódca kawalerii w bitwie pod Sadową (Königgrätz) a później z Francją (1870/71). Po utworzeniu Cesarstwa Niemieckiego został dowódcą X korpusu armii a w 1888 roku został mianowany feldmarszałkiem i generalnym inspektorem kawalerii. Walter Goetz, Albrecht Friedrich Wilhelm Nikolaus. [in:] NDB, Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, s. 173 (wersja on-line).

[xxiii] Ruppert Maria Luitpold Ferdinand Kronprinz von Bayern, (ur. 18.05.1869 w Monachium; zm. 2.08.1955 w Starnbergu), ostatni następca tronu w Bawarii. Był synem króla Ludwika III I arcyksiężniczki Marii Teresy Habsburg-Este. Wiele podróżował po Włoszech i stał się znawcą malarstwa renesansowego, a po powrocie założył prywatną kolekcję sztuki. W latach 1902-1903 udał się do Azji, gdzie studiował lokalne struktury wojskowe. Dieter J. Weiß, Rupprecht. [in:] NDB, Band 22, Duncker & Humblot, Berlin 2005, s. 285 (wersja on-line).

[xxiv] Artur, książę Connaught i Strathearn, (ur. 1.05.1850 w Londynie; zm. 16.01.1942 tamże) członek brytyjskiej rodziny królewskiej, syn królowej Wiktorii, marszałek polny oraz gubernator Kanady w latach 1911-1916. Connaught, Arthur William Patrick Albert, Duke of. [in:] Encyclopædia Britannica.. Band 6: Châtelet – Constantine. London 1910, s. 950.

[xxv] „Schlesische Zeitung“ Nr. 653, Breslau, Donnerstag, den 18. September 1890 Abendblatt, sbc.org.pl. „The Illustrated London News“, No. 2684, Saturday, September 27.1890. „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 75, Sonnabend den 20. Septembeer 1890, jbc.jelenia-gora.pl. „Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“, Nr. 262, Freitag, den 19. September 1890, s. 5980. https://digital.slub-dresden.de (dostęp na: 18.05.2025).

[xxvi] Ostatnim męskim potomkiem linii hrabiowskiej na zamku w Dobromierzu był Alexander von Seherr-Thoß (ur. 15.10.1818 w Dobromierzu; zm.12.08.1877) a jego żoną była baronowa Leopoldine z domu von Riese-Stallburg (ur. 7.01.1822; zm.30.07. 1895). Gothaisches genealogisches Taschenbuch der freiherrlichen Häuser auf das Jahr 1867, 17. Jahrgang, Gotha 29. Oktober 1866, s. 874. https://books.google.de (dostęp na: 16.05.2025). https://www.geni.com (dostep na: 16.05.2025). Po wygaśnięciu tej linii zamek i posiadłości przeszły w wyniku małżeństwa na ród von Webern. Gustaw Müller, Im Lande drei Burgen. Kurze illustrierte Geschichte von Bolkenhain und Hohenfriedeberg, sowie der Bolkoburg, Schweinhausburg u. Burg Nimmersatt. Bolkenhain 1925, s. 69.

[xxvii] „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 218, Gleiwitz, Frietag, den 20. September 1890, sbc.org.pl

[xxviii] „Posener Zeitung“, Freitag, 19.September 1890, Mittag-Ausgabe, jbc,bj,uj.edu.pl. „Altpreußische Zeitung“, Nr. 220, Elbinh, Sonnabend, 20. September 1890, dlibra.bibliotekaelblaska.pl.

[xxix] „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 219, Gleiwitz, Sonntag, den 21. September 1890, sbc.pl. „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 220, Gleiwitz, Dienstag, den 23. September 1890, sbc.org.pl.

[xxx] „Posener Zeitung“, Nr. 658, Sonnabend, 20. September 1890, Abend-Ausgabe, jbc.bj.uj.edu.pl.

[xxxi] „Schlesische Zeitung“, Nr. 659, Breslau, Sonnabend, den 20. September 1890, Abendblatt, sbc.org.pl. „7. Beilege zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“, Nr.264, Sonntag, den 21. September 1890, s. 6040. https://digital.slub-dresden.de (dostęp na: 18.05.2025).

[xxxii] „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 76, Mittwoch, den 24. September 1890, jbc.jelenia-gora.pl. „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 220, Gleiwitz, Dienstag, den 23. September 1890, sbc.org.pl. Według gazety „Freiberger Anzeiger und Tagesblatt“ król Saksonii wyjechał z Legnicy o godzinie 14.35. „Freiberger Anzeiger und Tagesblatt“, Nr. 221. Dienstag, den 23. September 1890, Digitaliesierte Sammlungen für Kultur und Wissenschaft (dalej: sachsen.digital).

[xxxiii] „Schlesische Zeitung“, Nr. 6465 Breslau, Dinstag, den 23. September 1890, Abendblatt, sbc.org.pl.

[xxxiv] Die diesjährigen Kaisermanöver Rückblick und Ausblick, „Schlesische Zeitung“, Nr. 666, Breslau, Mittwoch, den 24. September 1890, Morgenblatt, sbc.org.pl.

[xxxv] „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 76, Mittwoch, den 24. September 1890, jbc.jelenia-gora.pl. „Oselser Kreisblatt“, Nr. 41, Oels, den 26. September 1890, Martin Opitz Bibliothek (dalej: digital.martin-opitz-bibliothek.de.) „Amtsblatt dr Königlichen Regierung zu Liegnitz, Nr. 39. Liegnitz, den 27. September 1890, sbc.org.pl.

[xxxvi] „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 220, Gleiswitz, Dienstag, den 23.September 1890, sbc.pl. „Posener Zeitung“, Nr. 659, Sonntag, 21. September 1890, Morgen-Ausgabe, jbc.bj.uj.edu.pl. „4. Beilage zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“, Nr. 265, Montag, den 22.September 1890, s.6061. https://digital.slub-dresden.de (dostęp na: 18.05.2025). „Liegnitzer Zeitung“, Nr. 221, Sonntag, den 21. September 1890, BUWr GŚŁ sygn. 31086 IV.

[xxxvii] „Schlesische Zeitung“, Nr. 660, Breslau, Sonntag, 21. September 1890, Vierte Bogen, BUWr GŚŁ sygn. 31292 IV.

[xxxviii] „Namslauer Stadtblatt“ Nr. 74, Namslau, Sonnabend den 23. September 1890, bu.uni.wroc.pl; „Namslauer Stadtblatt“ Nr. 75, Namslau, Sonnabend den 27. September 1890, bu.uni.wroc.pl. „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 76, Mittwoch, den 24. September 1890, jbc.jelenia-gora.pl. „Posener Zeitung“, Nr. 660, Montag, 22. September 1890, Mittag-Ausgabe, jbc.bj.uj.edu.pl.

[xxxix] „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 220, Gleiswitz, Dienstag, den 23.September 1890, sbc.pl „Schlesische Zeitung“, Nr. 663, Breslau, Dinstag, den 23. September 1890, Morgenblatt, sbc.org.pl. „Waldenburger Wochenblatt“, Nr. 75, Sonnabend den 20. Septembeer 1890, jbc.jelenia-gora.pl.

6 LIKES