Zbierając materiały do budowy linii kolejowej Strzegom-Bolków natrafiłem na informację o przejeździe pierwszego pociągu pasażerskiego po tej linii kolejowej, jeszcze przed jej oficjalnym otwarciem.

Ruch pasażerski na tej nowo wybudowanej linii został uruchomiony po raz pierwszy w związku z odbywającymi się w dniach od 16 do 19 września 1890 roku w powiecie jaworskim manewrami wojskowymi. W pałacu w Roztoce znajdowała się wówczas kwatera główna cesarza Wilhelma II. Nowa linia kolejowa przydała się, ponieważ umożliwiła podróż cesarzowi Franciszkowi Józefowi na spotkanie z cesarzem Wilhelm II i królem Saksonii Albertem[1] w Roztoce. Zachowało się wiele artykułów prasowych dotyczących tych manewrów i wizyty cesarza Wilhelma II na Śląsku oraz jego spotkania z cesarzem Franciszkiem Józefem I. Większość z nich najwięcej uwagi poświęciło opisowi odbywających się wówczas manewrom wojskowym w okolicy Legnicy, Jawora i Strzegomia, ale przekazują również wiele interesujących informacji dotyczących spotkania i pobytu cesarzy w zamku w Roztoce.

Interesujące jest, że każdy z dziennikarzy piszących sprawozdania do gazet zwracał uwagę na inne szczegóły i fakty z tego spotkania, dzięki temu artykuły te nie są identyczne, nie są to przedrukowane teksty z innych gazet, lecz zawieją często uzupełniające się fakty, dzięki temu można dokładniej zrelacjonować przebieg spotkania obu cesarzy. Najwięcej dokładnych informacji zawiera gazeta „Schlesische Zeitung”, która ukazywała się trzy razy dziennie. Dodatkowe informacje zawierają inne gazety, jak „Liegnitzer Tagesblatt“ i „Liegnitzer Zeitung“ oraz „Der oberschlesische Wanderer”, „Waldenburger Wochenblatt“, „Namslauer Stadtblatt“. Tylko gazeta „Posener Zeitung” przedrukowywała artykuły z gazety „Breslauer Zeitung”, ale i na jej łamach znalazły się interesujące notatki dotyczącej opisywanego spotkania dwóch cesarzy. Interesujące wiadomości przekazały gazety „Alpreußische Zeitung” i „Leipziger Tagesblatt und Anzeiger”. Nie zachowały się egzemplarze gazety „Striegauer Anzeiger” z XIX wieku, i tylko w jednym numerze z roku 1915 znajduje się informacja dotycząca przejazdu pociągu specjalnego, którym jechał cesarz Franciszek Józef I do Roztoki. Wizyta cesarza Austro-Węgier Franciszka Józefa I u swojego sojusznika cesarza Niemiec Wilhelma II budziła zainteresowanie także w prasie zagranicznej, stąd krótki jej opis i rysunek przedstawiający powitanie obu cesarzy w Roztoce zamieściła angielska gazeta „The Illustrated London News”. Natomiast gazeta „Centralblatt der Bauverwaltung” omówiła bardzo dokładnie budowę i wygląd hali-namiotu wybudowanej specjalnie na powitanie cesarza Austro-Węgier w Roztoce. Gazeta „Illustrierte Zeitung” zamieściła nie tylko artykuł streszczający przebieg manewrów, ale wydrukowała również kilka interesujących rysunków dotyczących spotkania cesarzy i samych manewrów. Na podstawie informacji zawartych w prasie postaram się odtworzyć przebieg spotkania dwóch cesarzy w zamku Roztoce. Prasa austriacka również informowała swoich czytelników o podróży cesarza Franciszka Józefa I na Śląsk, ale podawała przede wszystkim krótkie notatki telegraficzne oraz przedrukowywała artykuły z prasy niemieckiej, przede wszystkim z „Schlesische Zeitung”. Również polskojęzyczna gazeta galicyjska „Czas” zamieszczała krótkie notatki z tej wizyty[2]. Gazeta opierała się na informacjach zaczerpniętych z innych gazet niemieckich i notatek telegraficznych. W relacjach tych zwracają uwagę nazwy miejscowości, w których odbywały się spotkania i manewry wojskowe. O ile nazwa Rohnstock jest pisana po niemiecku, to nazwy miast Schweidnitz,  Striegau i Jauer zostały spolszczone i gazeta pisała o manewrach między Świdnicą, Strzygłowem a Jaworowem[3].

Cesarz Austrii wyjechał bezpośrednio z manewrów wojskowych na Węgrzech i 17 września o godzinie 9.30, przybył specjalnym pociągiem do granicznego miasta Bogumina (Oderberg), gdzie został uroczyście powitany przez księcia Heinricha von Preußen[4] i księcia raciborskiego Victora Moritza Karla I oraz przedstawicieli władz lokalnych i tłumy mieszkańców zgromadzonych na peronach[5]. Do delegacji austro-węgierskiej dołączył minister spraw zagranicznych Austro-Węgier hrabia Gustav Kalnoky[6] i cała delegacja pojechała do Wrocławia[7]. Do Opola pociąg specjalny przyjechał z dziesięciominutowym opóźnieniem około godziny 12, ponieważ musiał zatrzymać się na trasie ze względu na awarię hamulca w tylnym wagonie[8].  Peron na dworcu w Opolu  został zamknięty dla podróżnych, ale nie było oficjalnego powitania cesarza Austrii, który podczas wjazdu pociągu stał w oknie i pozdrawiał zgromadzonych na innych peronach ludzi[9]. Na dworzec we Wrocławiu przyjechali około godziny 13. Specjalny pociąg prowadzili rejencyjny radca budowalny Grosse i inspektor maszynowy Eberle[10]. Po wyjściu z wagonu cesarz Franciszek Józef został powitany przez najwyższe władze wojskowe i cywilne, między innymi przez marszałka hrabiego von Moltke, ubranego specjalnie na tę okazję, w mundur austriackiego regimentu. Specjalnego gościa witał także komendant miasta generał-porucznik von Grote, książę biskup wrocławski Georg Kopp[11] nadprezydent Otto Theodor von Seydewitz[12], komendant policji Andreas Paul Bienko[13]. Cesarz Franciszek Józef był ubrany w mundur pruskiego regimentu grenadierów gwardii z wstęgą orderu czarnego orła. Poza ministrem spraw zagranicznych hrabią Gustavem Kalnoky, cesarzowi towarzyszyli m. in. marszałek polny hrabia Eduard von Paar[14] generał-major Arthur Heinrich von Bolfras[15] i Feldzeugmeister baron Friedrich von Beck[16] osobiści adiutanci cesarza pułkownik Pierer i kapitan baron von Weber[17]. Zaraz po zatrzymaniu się pociągu, cesarz szybko z niego wysiadł i przywitał się z marszałkiem von Moltke i resztą oczekujących go przedstawicieli władz. Dwie, mieszkające we Wrocławiu Austriaczki wręczyły cesarzowi Franciszkowi Józefowi bukiet kwiatów[18]. Dokładnie o 13.10 cesarz wsiadł wraz z generałem korpusu gwardii Gustavem Adolfem Oskarem baronem von Meerscheidt-Hüllessen[19] do zaprzęgniętego w cztery konie odkrytego powozu i wśród okrzyków tłumnie zgromadzonej publiczności udał się na dalsze spotkania przewidziane w programie jego wizyty. Odjazd cesarza Austrii z dworca we Wrocławiu został przewidziany na godzinę 15, wcześniej o 13.30 pociąg specjalny zawiózł do Roztoki jego świtę[20].

Z tej informacji można przypuszczać, że przez Strzegom w dniu 17 września 1890 roku przejechały dwa pociągi specjalne, pierwszy zawiózł delegację i świtę cesarza Franciszka Józefa I, a  dopiero w drugim, który wyjechał o godzinie 15 z Wrocławia, pojechał cesarz.

W zamku królewskim we Wrocławiu cesarz i jego świta zjedli z gospodarzami śniadanie. Cesarz Franciszek Józef I siedział po lewej stronie cesarzowej Augusty[21]. Uroczyste śniadanie zostało podane w tzw. Pokoju Srebrnym sąsiadującym bezpośrednio z prywatnymi pokojami cesarzowej i zostało przygotowane dla trzydziestu osób. Po śniadaniu cesarz Franciszek Józef I pożegnał się z cesarzową Augustą i udał się w drogę na dworzec kolejowy. Kwadrans przed 15 pojawili się na nim nadprezydent Otto Theodor von Seydewitz i komendant miasta generał von Grote oraz austriacko-węgierski konsul generalny i inni przedstawiciele władz. Cesarz Franciszek Józef I pojawił się na peronie 3 minuty przed godziną 15 i krótko porozmawiał z nadprezydenten i komendantem miasta. Szybkim krokiem wsiadł do drugiego wagonu królewskiego pociągu specjalnego, a za nim wsiedli generał korpusu gwardii baron von Meerscheid-Hüllessem, generał adiutant hrabia Eduaard von Paar i generał-major hrabia Karl Leo von Wedel[22]. Kilka minut po godzinie 15 pociąg wyjechał z dworca wrocławskiego i udał się w kierunku Jaworzyny Śląskiej (Königszelt) i Strzegomia[23]. Do Jaworzyny Śląskiej (Königszelt) cesarski pociąg przyjechał o godzinie 15.15. Miasteczko zostało udekorowane flagami a na peronie stał kompania honorowa wraz z orkiestrą, która odegrała hymn austriacki. Po krótkim postoju cesarz pojechał do Strzegomia[24].

cdn.

Marek Żubryd

---

[1] Fryderyk August Albert Wettyn (ur.23.04.1828 w Dreźnie; zm. 19.06.1902 w Szczodrem) król Saksonii w latach 1873-1902. Po wstąpieniu na tron prowadził politykę pokojową I dbał o zachowanie federacyjnego system w Cesarstwie Niemieckim. Przeprowadził szereg reform wewnętrznych w Saksonii, m. in zreformował system podatkowy i ordynację wyborczą. Bernhard Schwertfeger: Albert, König von Sachsen. [in:] Neue Deutsche Biographie (dalej: NDB). Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, s. 131. (wersja on-line).

[2] „Czas“, Nr. 214, Kraków, Czwartek 18 września 1890. „Czas” Nr. 215, Kraków, piątek 19.września 1890, https://www.jbc.bj.uj.edu.pl.

[3] „Czas”, Nr 216, Kraków, sobota 20 września 1890, s. 1 i 3. https://www.jbc.bj.uj.edu.pl.

[4] Albert Wilhelm Heinrich Prinz von Preußen (ur. 14.08.1862 w Poczdamie; zm. 20.04.1929 w majątku Hemmelmark w Schlezwiku-Holsztynie), młodszy brat cesarza Wilhelma II, wielki admirał floty cesarskiej. Rainer Hering, Christina Schmidt (Hrsg.), Prinz Heinrich von Preußen. Großadmiral, Kaiserbruder, Technikpionier. Wachholtz, Neumünster 2013.

[5] Victor Moritz Karl I. Herzog von Ratibor, Fürst von Corvey (ur. 10.02.1818 w Langenburgu; zm. 30.01.1893 w Rauden), polityk i właściciel ziemski. Studiował w Getyndzie, Bonn i Heidelbergu. Hartwin Spenkuch, Ratibor, Viktor Herzog von. [in:] NDB, Band 21, Duncker & Humblot, Berlin 2003, s. 181, (wersja on-line). „Altpreußische Zeitung“, 219, Elbing, Freitag, 19. September 1890, Elbląska Biblioteka Cyfrowa, (dalej: dlibra.bibliotekaelblaska.pl). „3. Beilage zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“ Nr. 263, Sonnabend, den 20. September 1890, s. 5997. https://digital.slub-dresden.de (dostęp na: 18.05.2025). „Czas”, Nr. 214, Kraków, czwartek, 18 września 1890, s. 3.Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej: https://www.jbc.bj.uj.edu.pl).

[6] Gustav Sigmund hrabiaKalnoky(ur. 29.12.1832 w Letovicach na Morawach; zm. 13.02.1898 w Brodku pod Prostejowem na Morawach) austriacko-węgierki minister spraw zagranicznych w latach 1881 do 1895. Jako minister spraw zagranicznych był głównym autorem utworzenia Trójprzymierza i ścisłej współpracy z Cesarstwem Niemiec. Ernst R. von Rutkowski, Kálnocky, Gustav Graf von. [in:] NDB, Band 11, Duncker & Humblot, Berlin 1977, s. 70 . (wersja on-line).

[7] „Namslauer Stadtblatt“ Nr. 73, Namslau, Sonnabend den 20. September 1890, bu.uni.wroc.pl

[8] „Liegnitzer Tagesblatt“, Nr. 220, Sonnabend, 20. September 1890, Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego Gabinet Śląsko-Łużycki  dalej: BUWr GŚŁ 31049 IV.

[9] „3. Beilege zum Leipziger Tagesblatt und Anzeiger“ Nr. 263, Sonnabend, den 20. September 1890, s. 5997. https://digital.slub-dresden.de (dostęp na: 18.05.2025).

[10] „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 217. Gleiwitz, Freitag, den 19. September 1890, śląska biblioteka cyfrowa (dalej: sbc.pl).

[11] Georg von Kopp (ur. 25.07.1837 w Duderstadt; zm. 4.03.1914 w Opawie), biskup wrocławski w latach 1887-1914. Pochodził z ubogiej rodziny tkaczy. Po ukończeniu gimnazjum w Hildesheim, pracował jako telegrafista. Po studiach teologicznych w Hildesheim rozpoczął pracę jako wikary. W 1881 został biskupem Fuldy. Był zawsze lojalny wobec władz państwowych i popierał je także przeciwko polskiemu ruchowi narodowemu. Norbert Conrads: Kopp, Georg von. [in:] NDB, Band 12, Duncker & Humblot, Berlin 1980, s. 570–572 (wersja on-line)

[12] Otto Theodor von Seydewitz (ur. 11.09.1818 w Großbadegast; zm. 12.11.1898 w Biesind w Saksonii) niemiecki polityk w latach 1879 do 1880 przewodniczący Reichstagu. Karierę rozpoczynał od stanowiska Landrata w Görlitz i stopniowo awansował aż w roku 1880 objął stanowisko nadprezydenta prowincji śląskiej. Rainer Paetau (Bearb.), Die Protokolle des Preußischen Staatsministeriums 1817–1934/38. Band 5. w: Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (Hrsg.): Acta Borussica. Neue Folge. Olms-Weidmann, Hildesheim 2004, s. 391; (https://webarchive.bbaw.de, 13.05.2025).

[13] Andreas Friedrich Paul Bienko (ur. 22.02.1845 w Królewcu; zm. 2.04.1909 we Wrocławiu) pruski prawnik i komendant policji we Wrocławiu w latach 1890-1909. Acta Borussica, Protokolle des Preußischen Staatsministeriums, Bd. 8/II, s. 494. https://webarchive.bbaw.de/ (13.05.2025).

[14] Eduard hrabia von Paar (ur. 5.12.1837 w Wiedniu; zm. 1.02.1919 tamże), austriacko-węgierski oficer i generał-adjutant cesarza Franciszka Józefa I. Pochodził z włoskiej rodziny, ukończył Terezjańską Akademię Wojskową. Początkowo służył w kawalerii a następnie został adiutantem cesarza. Peter Broucek: Paar, Eduard Gf. von. [in:] Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (dalej: ÖBL). Band 7, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1978, s. 275. https://www.biographien.ac.at/oebl_7/275.pdf (dostęp na: 15.05.2025).

[15] Arthur Heinrich Bolfras von Ahnenburg, od 1904 baron von Bolfras (ur. 16.04.1838 w Sachsenhausen; zm. 19.12.1922 w Baden pod Wiedniem), długoletni szef kancelarii wojskowej cesarza Franciszka Józefa I oraz generał armii austro-węgierskiej. Uczęszczał do Terezjańskiej Akademii Wojskowej. Brał udział w wojnie z Piemontem (1858-1859). W roku 1889 został szefem kancelarii wojskowej cesarza. Bolfras Arthur Frh. von. [in:] ÖBL, Band 1, Wien 1957, s. 99. https://www.biographien.ac.at/oebl_1/99.pdf (dostęp na: 15.05.2025).

[16] Friedrich Beck, od 1861 Ritter von Beck, od 1878 baron von Beck, ab 1906 hrabia von Beck, ab 1913 hrabia von Beck-Rzikowsky (ur. 21.03.1830 w Fryburgu Bryzgowijskim; zm. 9.02.1920 w Wiedniu), tajny radca, generał-pułkownik a od 1881 do 1906 szef sztabu generalnego armii austro-węgierskiej. Brał udział w wojnie   węgierskiej (1849) i z Piemontem (1859). Beck-Rzikowsky Friedrich Graf. [in:] ÖBL, Band 1, Wien 1957, S. 61. https://www.biographien.ac.at/oebl_1/61.pdf (dostęp na: 15.05.2025).

[17] „Der oberschlesische Wanderer“, Nr. 217, Gleiwitz, Freitag, den 19. September 1890, sbc.pl.

[18] „Posener Zeitung“, Nr. 652, Donnerstag, 18. September 1890, Abend-Ausgabe, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa (dalej: jbc.bj.uj.edu.pl.)

[19] Gustav Adolf Oskar Wilhelm Freiherr von Meerscheidt-Hüllessem (ur. 15.10.1825 w Berlinie; zm.26.12.1895 tamże) pruski generał piechoty. Brał udział w wojnie z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją (1870/71). W 1890 roku został mianowany szefem regimentu piechoty „von Boyen”. Za swoje liczne zasługi został odznaczony Wielkim Krzyżem Czerwonego Orła z liśćmi dębu. Gustav Adolf Wilhelm Oskar von Meerscheidt-Hüllessem. [in:] Marcelli Janecki, Deutsche Adelsgenossenschaft (Hrsg.), Jahrbuch des Deutschen Adels. Zweiter Band. W. T. Bruer’s Verlag, Berlin 1898, s. 561. https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004441804?page=570&rotate=0&theme=black (dostęp na: 12.05.2025).

[20] Schlesische Zeitung“, Nr. 650, Breslau, Mittwoch, den 17. September 1890, Abendblatt, sbc.org.pl; „Namslauer Stadtblatt“ Nr. 73, Namslau, Sonnabend den 20. September 1890, bu.uni.wroc.pl; 1. Beilage zum Striegauer Anzeiger Nr. 279, Sonntag, 28. November 1915, BUWR GŚŁ, sygn., 31528 IV., http://www.rohnstock-schlesien.de/.

[21] Augusta Wiktoria Fryderyka Ludwika Feodora Jenny, (ur. 22.10.1858 w Dłużku; zm. 11.04.1921 w Doorn w Holandii), królowa Prus i cesarzowa niemeic, żona ostatniego władcy Prus i cesarza Niemiec Wilhelma II. Gottfried Traub: Auguste Viktoria. [in:] NDB, Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, s. 452. (wersja on-line).

[22] Karl Leo Julius Graf von Wedel (od 1914 książę; ur. 5.02.1842 w Osternburgu; zm. 30.12.1919 w Sztokholmie) niemiecki dyplomata wojskowy, generał pruski i ambasador. Początkowo służył w armii hanowerskiej a po wojnach z Danią i Austrią wstąpił do armii pruskiej. W wojnie z Francją był adiutantem heskiej brygady kawalerii a po jej zakończeniu został przeniesiony do sztabu generalnego. W 1879 został pułkownikiem i adiutantem cesarza Wilhelma II. Karl Stählin, Wedel, Karl Leo Julius Fürst von. [w::] Deutsches Biographisches Jahrbuch. Überleitungsband 2: 1917–1920.

[23] „Der oberschlesiche Wanderer“, Nr. 217 Gleiwitz, Freitag, den 19. September 1890, sbc.org.pl „Posener Zeitung“, Nr. 651, Donnerstag, 18.September 1890, Mittag-Ausgabe, jbc.bj.uj.edu.pl. „Posener Zeitung“, Nr. 652, Donnerstag, 18.September 1890, Abend-Ausgabe, jbc.bj.uj.edu.pl.

[24] „Schlesische Zeitung”, Nr. 651, Breslau, Donnerstag, 18. September 1890, Zweiter Bogen, Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego Gabinet Śląsko-Łużycki (dalej: BUWr GŚŁ) sygn. 31292 IV.

6 LIKES