Katastrofa niemieckiego samolotu transportowego pod Witoszowem

Czy na polach pomiędzy Słotwiną i Witoszowem rozbił się w styczniu 1945 roku niemiecki samolot transportowy Junkers Ju-52?

Wiele informacji wskazuje na to, że tak, chociaż w archiwach na temat samej katastrofy nie natrafiono jak do tej pory na jednoznaczne informacje, chociażby opisu zdarzenia z podaną przyczyną rozbicia się samolotu.

Lakoniczne informacje o tym, że w styczniu 1945 roku na polach pod Witoszowem rozbił się niemiecki samolot transportowy można znaleźć w kilku różnego rodzaju małych wzmiankach (m.in. Nawrocki, Wietrzyński), jednak bez podanego jej źródła. Pisze się jedynie o tym, że ofiary katastrofy zostały pochowane na cmentarzu ewangelickim w Witoszowie Dolnym i że do katastrofy dojść miało 4 stycznia 1945 roku.

Informacje te wymagają pewnego uściślenia tych z podawanych faktów, które nie do końca mają odzwierciedlenie w dokumentach powiązanych z tym zdarzeniem. Mówią one między innymi o żołnierzach, pochowanych na cmentarzu w Witoszowie Dolnym, nie wspominając jednak o samej katastrofie samolotu.

Według zachowanych dokumentów archiwalnych, podczas II wojny światowej w Witoszowie pochowano 13 żołnierzy. Dwóch z nich na pewno nie było związanych z ewentualną katastrofą samolotu, ze względu na inną datę śmierci. Tymi żołnierzami byli:

*** Herbert Bruske (ur. 24 lipca 1915 roku) – podoficer (kapral lub sierżant) z 429. Pułku Piechoty (Infanterie-Regiment 429), który zginął 21 września 1942 roku. Prawdopodobnie jego rodziną była familia Bruske, wymieniana jako mieszkańcy Witoszowa w księdze adresowej z 1942 roku, stąd jego pochówek w rodzinnej miejscowości.

*** Otto Schäfer (ur. 20 grudnia 1918 roku) – żołnierz w nieznanym stopniu, służący we wzmocnionej kompanii 90. Pułku Grenadierów Pancernych (Verstärkte Kompanie Panzergrenadier-Regiment 90). Zginął ponad dwa miesiące po katastrofie samolotu pod Witoszowem, w dniu 16 marca 1945 roku. Wspomniana księga adresowa nie wymienia tego nazwiska wśród mieszkańców Witoszowa Dolnego i Górnego, co nie wyklucza możliwości, ze rodzina o innym nazwisku mieszkała w tych miejscowościach, co tłumaczyłoby pochówek żołnierza w tym miejscu. Wiadomo, że zginął 16 marca 1945 roku podczas walk o Strzegom.

Wątpliwości wzbudza przypuszczalna data rozbicia się transportowego Junkers na polach między Słotwina a Witoszowem. We wspomnianych, lakonicznych informacjach na temat katastrofy, przewija się data 4 stycznia 1945 roku. Można sądzić, że jest to pomyłkowo podana informacja w jednym artykule, która później była już tylko powielana w kolejnych.

Na zachowanej liście z nazwiskami żołnierzy pochowanych na cmentarzu ewangelickim w Witoszowie Dolnym, 7 z nich posiada wpisaną jako datę śmierci dzień 12 stycznia 1945 roku, a pozostała trójka – 15 stycznia 1945 roku. Fakt pochowania tak dużej liczby żołnierzy w ciągu zaledwie trzech dni świadczy o tym, że są to ofiary jakiegoś jednego, tragicznego zdarzenia. Przemawia za tym kilka argumentów:

 – W styczniu 1945 roku w pobliżu Witoszowa nie toczyły się żadne walki (operacja dolnośląska wojsk sowieckich rozpoczęła się dopiero 8 lutego), które mogłyby być powodem dla pochowania akurat w Witoszowie poległych żołnierzy;

 – Daty śmierci pochowanych żołnierzy mogą świadczyć o tym, że są to ofiary które zginęły w większości 12 grudnia oraz żołnierze, którzy zmarli z odniesionych ran trzy dni później;

 – Nie jest znana żadna inna przyczyna oprócz ewentualnej katastrofy Junkersa Ju-52, dla której 12 i 15 stycznia 1945 roku miałoby zginąć lub umrzeć z odniesionych ran 10 żołnierzy niemieckich, którzy zostali pochowani w Witoszowie Dolnym.

Wspomniano już, że nie są zaznane przyczyny katastrofy samolotu transportowego. Niewykluczone, że podobnie jak i w wypadku innej katastrofy w dniu 22 lutego 1945 roku, o której pisaliśmy tutaj: Zapomniane lotnisko, katastrofa samolotu i ekshumacja żołnierzy w Świdnicy (cz. 1), Zapomniane lotnisko, katastrofa samolotu i ekshumacja żołnierzy w Świdnicy (cz. 2), doszło do oblodzenia istotnych części samolotu wskutek dużego mrozu i ich ewentualnego uszkodzenia, co mogło być bezpośrednią przyczyną katastrofy (zima tego roku była wyjątkowo mroźna).

Potwierdzeniem faktu katastrofy samolotu transportowego Ju-52 na polach między Witoszowem i Słotwina, jest relacja autochtona i przedwojennego mieszkańca Witoszowa Dolnego – Heinza Penderaka

 – Człowiekiem, który opowiadał mi o szczegółach rozbicia się tego samolotu był Niemiec mieszkający w Witoszowie – Heinz Penderak. Jako dziecko był z kolegami na miejscu katastrofy. Opowiadał mi, że służby wojskowe i cywilne otoczyły to miejsce i nie dopuszczały tam nikogo, głównie z obawy o możliwość wybuchu gazu. Obawiano się, że nitka gazociągu z Wałbrzycha do Świdnicy, mogła zostać uszkodzona wskutek katastrofy.  Na szczęście okazało się, że nie. Opowiadał mi też, że żołnierzy, którzy zginęli w katastrofie pochowano na cmentarzu w Witoszowie, a tamtejszy stolarz wykonał trumny dla nich wszystkich. Do momentu wysiedlenia Niemców z Witoszowa, miejscowa ludność dbała o te groby. Całą opowieść od nieżyjącego już Heinza Penderaka usłyszałem po raz pierwszy pod koniec lat 90. XX wieku. Potem po raz drugi usłyszałem ją ponownie, z większą ilością szczegółów na początku XXI wieku.

Pan Heinz Penderak wspominał, że dla niego i jego kolegów niezwykłe było szkło, które znajdowali na miejscu wypadku, „które po wrzuceniu do ogniska, paliło się.” Chodziło o tzw. pleksę, z której Niemcy mieli wykonywać iluminatory do samolotów podczas wojny. Co ciekawe, w czasie drugiej opowieści pan Penderak wspomniał, że sprawą katastrofy zajmować się miało również Gestapo, a część mieszkańców wsi przesłuchano. Ponoć do wypadku miało dojść w wyniku sabotażu. Nie sądzę, aby pan Penderak się mylił. Cieszył się wówczas doskonałą pamięcią. Niemniej jako historyk nie widzę logicznego powiązania mieszkańców wsi, którzy mogli być jedynie przypadkowymi obserwatorami i z ewentualnym sabotażem z pewnością nie mogli mieć nic wspólnego – mówi historyk Sobiesław Nowotny.

Okazuje się, że Heinz Penderak pokazał również dokładne miejsce rozbicia się samolotu. To fragment pola przy skrzyżowaniu obecnej Drogi Krajowej nr 35 z przecinającą ją drogą prowadzącą z Komorowa do Witoszowa Dolnego w miejscu, gdzie w najbliższym czasie ma być budowane rondo.

Poprosiliśmy naszego współpracownika Andrzeja Przerwę ze Świdnickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji o potwierdzenie faktu, czy w tym miejscu znajduje się jakaś nitka gazociągu. Okazało się, że tak, co potwierdza lokalizację miejsca podaną przez Penderaka i wiarygodność podanych przez niego faktów.

Z zachowanej dokumentacji archiwalnej na temat grobów żołnierzy na cmentarzu w Witoszowie Dolnym wynika, że rodzina Penderak musiała posiadać wiedzę na temat katastrofy samolotu i znać szczegóły. Pośrednim dowodem na to jest fakt, że jak wynika z jednego z pism datowanego na 1951 roku, a napisanego przez poszukującą członka swojej rodziny – Alfredę Jasper (prawdopodobnie przedwojennej mieszkanki Witoszowa, Jasper to nazwisko po mężu), już po wojnie grobami opiekowała się Waltraut Penderak:

Osnabrück, 20 lipca 1951 rok

Dot.: Groby poległych żołnierzy jednostki 29.520 (98. Pułk Grenadierów Pancernych) na terenie ówczesnego Górnego Śląska, obecnie Polski.

W korespondencji z towarzyszami i krewnymi zaginionych osób z jednostki 29520 dowiedziałem się, że na cmentarzu komunalnym w Witoszowie Dolnym koło Świdnicy znajduje się 11 grobów żołnierzy należących do wspomnianej jednostki. Czy wszystkie rzeczywiście należały do ​​tej jednostki, nie mogę już powiedzieć na pewno, ponieważ w mojej pamięci zachowały się tylko niektóre nazwiska. Można jednak przypuszczać, że polegli żołnierze należeli do jednostek 98. Dywizji Pancernej i składali się z żołnierzy na urlopach oraz tych, którzy zostali wypisani ze szpitali wojskowych. Groby znajdują się po prawej stronie głównego wejścia, a ich opiekunką jest panna Waltraut Penderak z Niederbögendorf koło Schweidnitz. Panna Penderak najwyraźniej powiadomiła wówczas także niektórych krewnych, o ile było to jeszcze możliwe, w tym rodzinę Sauer z Darmstadt. Ta ostatnia do dziś utrzymuje z nią kontakt.

Z powyższego pisma wynika, że w latach 50. XX wieku na cmentarzu w Witoszowie znajdowało się jeszcze co najmniej kilka – o ile nie wszystkie – z grobów pochowanych tu żołnierzy. Obala to powielaną informację, że dokonano ich ekshumacji jeszcze podczas II wojny światowej. Nie wiemy natomiast na pewno, co stało się z grobami żołnierzy. Czy rzeczywiście ich szczątki były sukcesywnie ekshumowane i sprowadzane do Niemiec przez ich rodziny, czy też po prostu były na przestrzeni kilkudziesięciu powojennych lat sukcesywnie likwidowane. Faktem jest, że do chwili obecnej pozostał tylko jeden grób – Adama Sauera, z którego rodziną miała kontakt wspomniana „panna Penderak”. Na skromny, ziemny grób nadal ktoś przynosi kwiaty i zapala znicze.

Przy okazji warto sprostować jeszcze jedną informację powielaną w różnych, nielicznych wzmiankach na temat tej katastrofy samolotu pod Witoszowem, że jest to grób pilota tego samolotu, który zginął podczas katastrofy. Nie jest to prawda. jak wynika z zachowanych, archiwalnych dokumentów, Adam Sauer był podoficerem 5. Kompanii 98. Pułku Grenadierów Pancernych (znana jest treść z jego nieśmiertelnika – „Adam Sauer. 978-Stkp.Pz.Gr.Ers.Btl.5”.

Potwierdzeniem katastrofy niemieckiego samolotu transportowego Junkers Ju-52 na polach pod Witoszowem, mogłyby być powierzchniowe badania za pomocą wykrywaczy metali tak, jak miało to miejsce w wypadku amerykańskiego bombowca B-25, który rozbił się na polach pod Wierzbną i którego wiele z odnalezionych szczątków, jest obecnie eksponowane w Żarowskiej Izbie Historycznej.

Redakcja

---

[1] W zestawieniu na archiwalnym dokumencie podane są numery trzech pułków grenadierów pancernych – 8., 9. i 98. Trudno orzec, czy chodzi o ten sam pułk – 98. i mamy do czynienia z pomyłką odnośnie 8. i 9. pułku czy jednak o różne pułki.

8 LIKES